آمریکا و رویکرد هسته ای عربستان سعودی (3) قسمت پایانی. اهداف هسته ای ریاض و حمایت کاخ سفید از آن
در قسمت سوم مجموعه مقالات، آمریکا و رویکرد هسته ای عربستان سعودی، اهداف هسته ای ریاض و حمایت کاخ سفید از آن، بررسی خواهد شد.
زمامداران عربستان سعودی همواره در طول تاریخ حیات خود و در برهه های مختلف زمانی، اصل بقا با تکیه بر نیروهای خارجی را در اولویت سیاست خارجی خود قرار داده اند. از سال 1938 میلادی که نفت در عربستان سعودی کشف شد این کشور به متحدی استراتژیک برای آمریکا که نیاز انرژی غرب را تامین می کرد، تبدیل شد. آمریکا همواره خواهان عربستانی وابسته و منفعل بوده است تا انتقال نفت از این کشور ادامه داشته باشد حمایت و تقویت خاندان حاکم عربستان سعودی برای آمریکا یکی از محورهای اقدامات راهبردی آمریکا در منطقه می باشد که حیات و بقای عربستان سعودی را به خود گره زده است.
عربستان سعودی در دوره ی جدید خود که با پادشاهی سلمان بن عبدالعزیز و ولیعهدی محمد بن سلمان همراه شده است، علیرغم شکست های مفتضحانه منطقه ای، با اتخاذ رویکردی تهاجمی در سیاست خارجی خود تلاش می کند موازنه قدرت در غرب آسیا را به سود خود تغییر دهد. با روی کار آمدن دونالد ترامپ در آمریکا، تعاملات نظامی و امنیتی ایالات متحده با ریاض در منطقه بر مبنای فروش بیشتر تسلیحات و دریافت پول بیشتر از این کشور شتاب بیشتری به خود گرفت. از سال 2006 میلادی که عربستان سعودی سفارش هایی در خصوص انجام مطالعاتی برای برنامه هسته ای را اعلام کرد تاکنون، قراردادهای مختلفی برای احداث سایت های هسته ای و ساخت راکتورها منعقد کرده است. طی یک جدول زمانی، ساخت 16 راکتور تا سال 2040 در دستور کار این کشور قرار دارد.
در کنار قراردادهای همکاری هستهای عربستان سعودی با کشورهای متعدد از جمله کره جنوبی، چین، فرانسه، روسیه، قزاقستان، آرژانتین، فنلاند، مجارستان و اندونزی؛ دونالد ترامپ در تلاش بوده است تا با انعقاد قراردادی با سعودی ها از یک سو درآمدهای مالی کسب کند و از سوی دیگر، مانع از حرکت بیشتر عربستان سعودی برای تامین برنامه هسته ای خود به سمت روسیه و چین شود. این در شرایطی است که چنانچه گزارش سال گذشته کمیسیون نظارت کنگره امریکا نشان داد حتی در داخل امریکا نیز از احتمال کمک مخفیانه دولت ترامپ برای دستیابی عربستان سعودی به سلاح هسته ای نگرانی وجود دارد.
با وجود حساسیت های بین المللی در مورد دستیابی عربستان سعودی به سلاح هسته ای؛ دولت ترامپ سعی دارد از یک سو انحراف در برنامه هسته ای عربستان سعودی را پاسخی طبیعی از سوی ریاض در قبال دستیابی ایران به انرژی صلح آمیز هسته ای عنوان کند تا از این رهگذر فشار رسانه ای و سیاسی خود را بر تهران افزایش دهد. از سوی دیگر نیز از این طریق به اخذ درآمدهای بیشتر ازعربستان سعودی که به تعبیر ترامپ « گاوشیرده » می باشد، اقدام کند. اندیشکده کارنگی در تحلیلی بدون اشاره به نبود دانش بومی در عربستان سعودی برای هسته ای شدن، عنوان می کند که عربستان سعودی با توسعه تکنولوژی هسته ای می خواهد علاوه بر تأمین انرژی مورد نیاز خود به تهران ثابت کند که دارای انحصار تکنولوژی هسته ای در منطقه خلیج فارس نیست.
مسئولان شهرک باصطلاح هسته ای ملک عبدالله، انگیزه ریاض برای دستیابی به برنامه هسته ای را افزایش تقاضای انرژی عنوان کرده و گفته اند که برنامه هسته ای این کشور بر دو محور تولید برق و آب شیرین کن متمرکز شده است. به طور کلی دو دلیل عمده برای انگیزه های اقتصادی عربستان سعودی جهت دستیابی به برنامه هسته ای از سوی این کشور عنوان شده است که مربوط به جایگزینی برای انرژی های فسیلی و تامین نیازهای آب شیرین کن ها می باشد. برخی کارشناسان از جمله کارشناسان اندیشکده «مرکز مطالعات عدم اشاعه جیمز مارتین» معتقدند که برنامه هسته ای برای عربستان سعودی با وجود امکان بهره برداری از منابع عظیم گازهای طبیعی و انرژی خورشیدی در جهت جایگزینی استفاده از انرژی های فسیلی توجیه اقتصادی ندارد. از این رو سعودی ها با انگیزه های دیگر مانند رقابت منطقه ای با ایران به سمت دستیابی به انرژی هسته ای حرکت کرده اند.
با وجود این عده ای از کارشناسان معتقدند در عین اینکه نباید تلاشهای عربستان سعودی برای دستیابی به سلاح هسته ای را نادیده گرفت، این کشور اهداف اقتصادی نیز از برنامه های هسته ای خود مدنظر دارد. آمارهایی که عربستان سعودی به طور رسمی منتشر کرده است نشان از جدیت حرکت این کشور برای ایجاد توازن تولید، توزیع و صادرات نفت دارد. تا سال 2030 تقاضای داخلی انرژی در عربستان سعودی نسبت به تولید آن روند افزایشی خواهد داشت و منجر به کاهش صادرات نفتی این کشور می شود. این مسائل ریاض را به سوی ذخیره سازی و مدیریت منابع نفتی خود هدایت می کند. در همین رابطه ترکی الفیصل رئیس سابق سازمان اطلاعات عربستان سعودی در سال ۲۰۱۶ بیان کرده بود که لازم است این کشور نفت بیشتری را برای صادرات و فروش ذخیره کند. جین کین (Chen Kane) مدیر موسسه میدل بوری (Middle bury Institute) بر اساس این اطلاعات، استدلال می کند که بهره مندی عربستان سعودی از انرژی هسته ای این امکان را به این کشور می دهد تا صادرات نفت خود را افزایش دهد. عربستان سعودی بزرگترین تولید کننده آب شیرین کن در جهان است که 15 درصد از تولید نفت روزانه این کشور به این موضوع اختصاص می یابد و انرژی هسته ای می تواند بخش کوچکی از نیاز عربستان سعودی در این حوزه را جبران نماید.
همچنین با توجه به رو به اتمام بودن ذخایر آبهای زیرزمینی در عربستان سعودی که صرف طرحهای خودکفایی کشاورزی شده، نیاز به شیرین سازی آب دریا به سرعت در حال افزایش است .عربستان سعودی در نظر دارد از راکتور ماژول های کوچک برای آب شیرین کن ها استفاده کند. این راکتورها از راکتورهای درجه حرارت بالا با دمای گازسوز(HTGR) (high-temperature gas-cooled reactors) و راکتورهای هسته ای کوچک یکپارچه (SMART) (small integrated nuclear reactors) تشکیل شده اند که برای آب شیرین کن ها و تولید برق از آن ها استفاده می شود.عربستان سعودی به دلیل عدم دارا بودن از زیرساخت های مناسب و نیروی انسانی متخصص توانایی پیشرفت در برنامه هسته ای را ندارد.
علیرغم اهداف ظاهری و محدود اقتصادی، به نظر می رسد انگیزه های سیاسی آل سعود برای دستیابی به برنامه هسته ای فراتر از نیازهای آن برای تامین برق و یا آب شیرین کن باشد. علیرغم بارها اذعان آژانس انرژی اتمی به صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای ایران، محمد بن سلمان اعلام کرده است که اگر ایران به سلاح هسته ای دست یابد عربستان سعودی نیز در سریعترین زمان ممکن به دنبال آن خواهد رفت. این در شرایطی است که عربستان سعودی بخوبی از این موضوع آگاه است که دستیابی به سلاح هسته ای در رویکرد دفاعی بازدارنده ی ایران قرار ندارد.
با اینکه عربستان سعودی پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) را امضا کرده است اما همچنان نگرانی ها برای انحراف برنامه هسته ای این کشور وجود دارد. براساس پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای، کشورها می توانند برای استفاده صلح امیز از انرژی هسته ای به غنی سازی اورانیوم اقدام نمایند. رویکرد مخفیانه ریاض برای ساخت کارخانه تولید کیک زرد، نگرانی ها را برای دستیابی این کشور به جنگ افزارهای هسته ای افزایش داده است. بنا به گزارش های رسمی، بستر نظامی عربستان سعودی برای استفاده از سلاح های هسته ای موشک های دانگ فانگ 3 است که از چین خریداری کرده است. این موشک ها قابلیت حمل کلاهک های هسته ای تا 3 تن را دارند و تنها کاربرد عملیاتی آنان در حملات هسته ای است. این نگرانی وجود دارد که اگر عربستان سعودی با حمایت مخفیانه دولت ترامپ به تجهیزات حساس ساخت سلاح هسته ای برسد با استفاده از این موشک ها امکان بهره برداری از آنها را خواهد داشت. رویکرد دوگانه امریکا در قبال فعالیت های هسته ای صلح آمیز هسته ای ایران و فعالیت های مشکوک هسته ای عربستان سعودی این نگرانی ها را مضاعف می کند.
حسن بهشتی پور کارشناس مسائل بین المللی در ایران می گوید: آمریکا غنی سازی اورانیوم در ایران را بهانه می کند و می گوید به دلیل اقدام تهران در این راستا، فشار و مشکلات را به ملت ایران تحمیل می کنم. اما نظارت ها، کنترل ها و محدودیت هایی را که ایران به خاطر دستیابی به حق غنی سازی پذیرفته است نادیده می گیرد که این ظلمی آشکار در حق مردم ایران است. نکته جالب این است که رفتار آمریکا در قبال عربستان سعودی اینگونه نیست، چرا که مدعی هستند عربستان سعودی اورانیوم غنی شده مورد نیاز دو رآکتوری را که قرار است راه اندازی شود، وارد می کند و در این زمینه توافقی هم صورت گرفته است.
عربستان سعودی به ویژه از زمان ولیعهدی محمد بن سلمان، مذاکراتی را با امریکا آغاز کرده بود تا با همکاری این کشور، صنعت هستهای را به این کشور بیاورد. این توافق که بر اساس ارزیابی رسانههای امریکایی ارزشی معادل 80 میلیارد دلار داشت و بسته به تعداد نیروگاههایی که عربستان درخواست میکرد، احتمال افزایش آن نیز وجود داشت با یک مشکل اساسی روبهرو بود. عربستان سعودی درخواست داشت که «تولید سوخت هستهای در داخل این کشور» بخشی از قرارداد باشد؛ مسالهای که با قوانین امریکا بویژه قانون 123 درباره همکاری های هسته ای با دیگر کشورها در تضاد است. پافشاری ریاض روی این موضوع از سال 2017 نگرانیهایی را در میان مقامات امریکایی ایجاد کرد که آیا هدف عربستان سعودی از دستیابی به چرخه تولید سوخت هستهای ، دستیابی به سلاح است یا نه؟
نگرانی اصلی درباره عربستان سعودی اولا عدم همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی و دوما سیاست خارجی بیثباتساز ریاض به ویژه از زمان آغاز ولیعهدی محمد بن سلمان بوده است. ولیعهد سعودی طی سالهای اخیر نقشی مهم در بیثباتسازی غرب آسیا و افزایش تنش در منطقه خلیج فارس داشته است. عربستان سعودی با وجود اینکه در سال ۱۹۹۸ معاهده ان.پی.تی را امضا و تصویب کرده اما هنوز پروتکل الحاقی و معاهده جامع منع آزمایشهای هستهای را امضا نکرده است و توسعه فناوری هستهای این کشور در چنین شرایطی تهدیدی برای منطقه و امنیت جهانی خواهد بود. این در شرایطی است که گزارش کمیسیون نظارت کنگره در سال 2019 نشان داد ، حتی در کنگره امریکا نیز این نگرانی وجود دارد که دولت ترامپ مخفیانه، با اهداف مالی و با دور زدن قانون 123، به انتقال تجهیزات حساس هسته ای که می تواند در ساخت سلاح هسته ای کاربرد داشته باشند، اقدام کرده باشد. کمیسیون نظارت کنگره در گزارش 25صفحه ای خود فاش کرد که دولت دونالد ترامپ تلاش کرده است بدون توجه به ملاحظات حقوقی و امنیتی هر چه سریعتر به عربستان فناوری بسیار حساس و پیشرفته هستهای بدهد.
