IRIB World Service

در قسمت هشتم از مجموعه برنامه چشم انداز مناسبات کابل - اسلام آباد در دوره طالبان؛ تاثیر مناسبات افغانستان و پاکستان بر روابط با ترکیه و ایران بررسی می گردد.

تابستان سال 2021 (1400)، در بحبوحه برنامه خروج آشفته نهادهای بین المللی از افغانستان، سفارت ترکیه همچنان به فعالیت عادی خود ادامه داد و کارکنان سفارت، همچنان کار صدور روادید و رسیدگی به درخواست های پناهندگی را انجام می دادند. هر چند ترکیه طی 20 سال اشغال افغانستان بخشی از نیروهای حافظ صلح ناتو در افغانستان به شمار می رفت، اما با این حال نگران تبعات این مداخله  در دوره حکومت طالبان نبود. 

روابط دیپلماتیک بین ترکیه و افغانستان به حدود یک قرن پیش باز می گردد. حضور نظامی اندک ترکیه در افغانستان باعث شد تا این کشور، در دیدگاه مردم افغالنستان  به چشم یک اشغالگر که به بهانه کمک به روند آموزش نیروها و ارائه حمایت های لجستیکی در افغانستان مستقر شده است، دیده شود. ترکیه در رویکرد دوگانه ای تعامل هم با مقامات سابق جمهوری اسلامی افغانستان در سطح رسمی، تعامل داشته است و هم در نقش میزبانی غیررسمی از چهره های اپوزیسیون ظاهر شده و برای ایفای نقش واسطه گری در برابر طالبان تلاش کرده است.

این درحالی است که سیاستمداران اپوزیسیون افغانستان، از جمله عبدالرشید دوستم، معاون سابق رئیس جمهور، همراه تعدادی از سران سیاسی و فرماندهان نظامی سابق فراری از کشور تحت عنوان"مقاومت ملی برای نجات افغانستان" در آنکارا حضور دارند. سهیل شاهین، نماینده دایم طالبان در سازمان ملل و رئیس دفتر سیاسی این گروه در دوحه، در این باره گفت: ما از ترکیه که یک کشور اسلامی برادر است، انتظار داریم تا از آن دسته از افغانستانی هایی که با پشتیبانی نیروهای اشغالگر به قدرت رسیده بودند و در سرکوب ملت افغانستان نقش داشتند حمایت نکند.

در حال حاضر، تشکیلات سیاست خارجی ترکیه در تلاش برای اتخاذ یک رویکرد چند وجهی در قبال مسایل افغانستان می باشد که عبارت است از استفاده ابزاری از بحران انسانی در افغانستان و مساله آوارگان افغان در روابط با اتحادیه اروپا و همچنین در پیش گرفتن یک روند دیپلماتیک جداگانه، اما محتاطانه، در کنار جامعه بین المللی. با همه اینها، طالبان با امضای توافق اداره فرودگاه کابل با امارات متحده عربی، یک پیام گیج کننده و پیچیده به ترکیه داد.

طالبان می گوید که علت امضای قرارداد اداره فرودگاه کابل  با کشور امارات متحده عربی به این خاطر بوده است که اماراتی ها بسته پرمنفعت تری ارائه کرده بودند، از جمله انجام سرمایه گذاری بسیار بیشتر برای ارتقا این فرودگاه. اما این اقدام طالبان را می توان پیامی از سوی آنها دانست با این مفهوم که این گروه، این حق ویژه را برای خود قائل است تا مانع از مشارکت و مداخله بسیار زیاد ترکیه در افغانستان شود. به رغم تیره شدن رابطه افغانستان و ترکیه بر سر مسئله فرودگاه کابل، سهیل شاهین معتقد است که ترکیه می تواند به نقش مثبت خود در بازسازی افغانستان ادامه داده و همکاری های چند جانبه ای با این کشور داشته باشد. به گفته او، ترکیه به عنوان یک کشور برادر و مسلمان می تواند در زمینه پر کردن شکاف بین افغانستان و جامعه بین المللی نقش آفرینی کند.

 ترکیه نیز مثل سایر کشورهای جهان، تاکنون حکومت دوم طالبان را به رسمیت نشناخته است؛ اما این بدان معنا نیست که آنکارا می خواهد دولت طالبان را در کابل به چالش بکشد، تا چه رسد به اینکه به دنبال حمایت از برنامه مقاومت مسلحانه علیه طالبان باشد. هدف ترکیه آن است که به عنوان یک رهبر  در میان کشورهای اسلامی، یک قهرمان در راه تحقق عدالت و حقوق بشر اساسی برای مسلمانان و یک شریک تجاری قدرتمند شناخته شود. اما رویکرد دوگانه آنکارا در قبال جنایات رژیم صهیونیستی در غزه پس از عملیات طوفان الاقصی در 7 اکتبر 2023 و افزایش انتقال انرژی از ترکیه به رژیم صهیونیستی، مسلمانان افغانستان را نیزآزرده خاطر کرده است. اجازه فعالیت دادن به گروه های اپوزیسیون مختلف افغانستانی در داخل خاک ترکیه، از منظر طالبان قابل قبول نیست .

از دیگر سو، پاکستان و ترکیه نیز دیدگاه منفی در قبال یکدیگر ندارند. پاکستان به این واقعیت واقف است که ترکیه به عنوان عضو ناتو، دارای ارتشی قوی است و یک قدرت منطقه ­ای در غرب آسیا محسوب می­ شود، لذا توسعه روابط با آنکارا برای اسلام ­آباد موضوع مهم تلقی می­ شود. در طرف دیگر، آنکارا به این موضوع توجه دارد که پاکستان به عنوان تنها کشور اسلامی دارای سلاح هسته­ ای، می تواند حامی  ترکیه باشد. در همین ارتباط، ترکیه از حامیان عضویت پاکستان در گروه تأمین­ کنندگان  مواد هسته ­ای است. همچنین، اسلام آباد از سیاست آنکارا در قبرس حمایت کرده است و در مقابل، ترکیه نیز از موضع پاکستان در خصوص بحران کشمیر حمایت می نماید. آنکارا، جامو و کشمیر را به عنوان بخشی از پاکستان شناسایی کرده و ترکیه همواره جایگاه پاکستان در مسائل افغانستان را مورد حمایت قرار داده است.

به رغم تنش های قبلی بین حکومت طالبان و ایران،  با سیطره مجدد طالبان بر کابل، تهران به دلایل مختلف از جمله مقابله با طرح آمریکا برای استقرار داعش در افغانستان، با حکومت جدید کابل تعامل می کند. حال این سئوال درباره ایران هم مطرح است که چرا طالبان را به رسمیت نمی شناسد؟ برای پاسخ به این سئوال، توضیح چند نکته حائز اهمیت می باشد:

اول- ایران در زمان حاکمیت اول طالبان، این گروه را به رسمیت نمی شناخت؛ زیرا باور داشت که طالبان توسط آمریکا و عربستان سعودی علیه ایران به وجود آمده است.

دوم- اکنون که طالبان دوباره به قدرت رسیده اند، ایران درباره به رسمیت شناختن این گروه مردد است، زیرا طالبان در دولت خود برای مشارکت عمومی همه اقوام و مذاهب افغانستان زمینه ای ایجاد نکرده است، که این غیرمستقیم، می تواند به تنش موجود در افغانستان بیافزاید.

سوم- ایران هم مثل روسیه و چین، منتظر است ببیند که جهت گیری نهایی طالبان بین  کدام سو است آیا در نهایت به آمریکا ومتحدانش نزدیک می شود و یا به سمت ایجاد رابطه گسترده تر با هند، چین و روسیه پیش می رود. اگر طالبان غرب را انتخاب کند، ایران تمایلی برای به رسمیت شناختن طالبان نخواهد داشت. تاکید ایران این است که طالبان دولتی فراگیر با حضور همه اقوام و گروه‌ها، از جمله تاجیکان و هزاره‌های شیعه، تشکیل دهد.

 بروز درگیری مرزی از دیگر چالش های موجود در روابط ایران و افغانستان است. ایران برای جلوگیری از قاچاق و شرارت‌های مرزی و سایر مسائل و مشکلاتی که در مرز افغانستان داشت، ابتکارات مختلفی را صورت داد که یکی ایجاد دیوار حائل بود که البته در خاک ایران ایجاد شده است. مساله بعدی در خصوص حق‌آبه هیرمند است که گفته می‌شود مذاکرات در رابطه با آن در جریان است. هرچند علائمی از عدم پایبندی طالبان به معاهدات پیشین وجود ندارد، اما اقدام عملی مثبتی نیز صورت نگرفته است. باید تلاش‌های دیپلماتیک تسریع شود تا مشخص گردد آیا طالبان حاضر به اجرای معاهدات هستند یا خیر؟ براساس این مسائل، می توان گفت، طالبان حداکثر خواهان تنش‌زدایی، امنیت مرزها و برقراری روابط تجاری با ایران است. طالبان در تهیه نیازهای معیشتی و امکانات اولیه مردم افغانستان در تنگنا است و در این چارچوب به رابطه عاری از درگیری با تهران می‌اندیشد. در این چارچوب می توان گفت در مدت 2 ساله حضور طالبان در قدرت، انتظارات ایران و جامعه جهانی از طالبان برآورده نشده است.

درخصوص موضع ایران در قبال خط دیورند باید گفت که ایران نیز مانند سایر کشورها، خط دیورند را به عنوان مرز بین المللی میان دو کشور محسوب می کند. همچنین، به نظر می رسد ایران در قبال نفوذ هند در افغانستان با توجه به پیشینه حمایت هند و ایران از جبهه شمال و به شرط عدم ایجاد بی ثباتی و تنش در منطقه و ایجاد توازن در قبال پاکستان، مخالفتی ندارد. هر چند اسلام آباد به روابط تهران-دهلی نو نگاه چندان مثبتی ندارد. در موضوع بلوچ ها نیز هم ایران و هم پاکستان، مخالف جدایی طلبی بلوچ ها هستند. ایران با احتیاط از رژیم جدید طالبان استقبال کرده و تاکید کرده است که همکاری با افغانستان، به رفتار حاکمان جدید این کشور بستگی دارد. برای ایران بسیار مهم این است که  طالبان چگونه با اقلیت‌های مذهبی و قومی خود، به‌ویژه شیعیان، و نیز میراث فرهنگی و تمدنی ایران در افغانستان رفتار خواهد کرد.

حمید حکیمی، نویسنده پاکستانی و پژوهشگر در اندیشکده چتم هاووس Chathamhouse در مقاله ای با عنوان افغانستان، یک سال پس از حکومت طالبان که در مرداد 1401 (آگوست 2022) منتشر کرده، معتقد است: از زمان روی کار آمدن مجدد طالبان در افغانستان، تمرکز اصلی این گروه بر حفظ وحدت داخلی بوده است و بعید است این موضوع در کوتاه مدت تغییر کند. بازیگران منطقه ای و همسایگان افغانستان نیز تلاش کرده اند با طالبان ارتباط بگیرند. چندین کشور مانند پاکستان، ایران، چین و روسیه، سفارت‌های خود را برای فعال کردن کانال‌های تعامل با رژیم طالبان بدون اینکه این رژیم را به رسمیت بشناسند، باز نگه داشته‌اند.

 تشکیل دولت فراگیر در افغانستان که شامل پشتون ها، تاجیک ها، هزاره ها و ازبک ها و همه گروه ها باشد، و منع گروه‌های شبه‌نظامی از استفاده از خاک افغانستان علیه کشورهای همسایه نیز می تواند تفاهم بین دو کشور ایران و پاکستان را در افغانستان گسترش دهد. علاوه بر این، ایران و پاکستان از احتمال وقوع یک بحران دیگر پناهجویان در مرزهای خود نگران هستند. هر دو کشور میزبان بزرگترین جمعیت مهاجر افغان در جهان هستند. اگر جنگ داخلی دیگری در افغانستان آغاز شود، پاکستان و ایران باید میزبان هزاران پناهجوی افغان باشند که می‌تواند بر امنیت و اقتصاد هر دو کشور تأثیر بگذارد.