نقش آمریکا در تداوم اختلافات در دریای جنوبی چین (2) زمینهها و علل بروز اختلاف میان چین، ویتنام و و اندونزی در دریای جنوبی چین
در قسمت دوم مجموعه مقالات، نقش آمریکا در تداوم اختلافات در دریای جنوبی چین، زمینهها و علل بروز اختلاف میان چین، ویتنام و اندونزی در دریای جنوبی چین بررسی خواهد شد.
در میان کشورهای ساحلی دریای جنوبی چین، ویتنام تنها کشوری است که نه تنها مرز زمینی با چین دارد بلکه پرتنش ترین روابط را در دوره معاصر با پکن داشته است. این در حالی است که ویتنام در چارچوب اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا «آ.سه. آن» روابط تجاری گستردهای با چین دارد. ارزش معاملات تجاری ویتنام و چین به بیش از یکصد میلیارد دلار در سال میرسد. اختلافات ارضی و مرزی چین و ویتنام، در سه حوزه دریای جنوبی چین یا دریای شرقی ویتنام، خلیج تونکین ( The Gulf of Tonkin ) و مرزهای زمینی بر روابط دو کشور سایه افکنده است.
اختلافات هانوی و پکن متاثر از رقابتهای سیاسی دو طرف در منطقه نیز بوده است که از آن جمله میتوان به اختلافات ویتنام و کامبوج نیز اشاره کرد. در جریان اختلافات مرزى سپتامبر 1978 ویتنام و کامبوج، چین جانب رژیم «پول پوت» ( Pol Pot ) در کامبوج را گرفت. درمقابل، ویتنام نیز به حمایت از شورشیان کامبوج پرداخت که با اعتراض چین روبرو شد. هنگامی که رژیم پول پوت در کریسمس 1978 سقوط کرد، خمرهاى سرخ به جنگلهاى غرب کامبوج و مرزهاى تایلند عقب نشینی کردند. در نتیجه عقب نشینی، پکن به همه متخصصان خود دستور داد خاک ویتنام را ترک کنند لذا بسیاری از پروژههاى عمرانى در این کشور، نیمه تمام رها شد. پکن همچنین سفیر خود در هانوی را فراخواند و مرزهای خود با ویتنام را بست. پس از آن، دولت پکن به بهانه تهاجم سربازان ویتنامى به خاک چین، به ویتنام حمله کرد. نیروهای چینى علیرغم اینکه 6 کیلومتر در عمق خاک ویتنام پیشروى کردند و چندین منطقه را به تصرف خود درآوردند، پس از مدت کوتاهی عقبنشینی کردند.
در جریان اختلافات دریایی چین و ویتنام نیز چینیها در سال 1974، به جزایر پاراسل یورش برده و با کشتن تعدادی از نیروی نظامی ویتنام توانستند این جزایر را به تصرف خود درآورند. این مسئله به شکل مشابهی در سال 1988 در جزایر اسپارتلی نیز تکرار شد. به همین دلیل، اختلافات دریایی میان چین و ویتنام بسیار بیشتر و برای هر دو کشور مشکل آفرین است. زیرا آنها نتوانستهاند برسر مبنای حقوقی الزامآور در تعیین حق حاکمیت شان در دریای جنوبی چین، به توافق برسند. اگر چه مرز زمینی چین و ویتنام در قراردادی بین چین و فرانسه در سال 1886 تعیین و در یازده سال پس از آن، در مراحل مختلف تثبیت شده بود. بخش عمده اختلافات مرزی بین چین و ویتنام به خلیج تونکین و دریای جنوبی چین مربوط میشود.
چین در مورد خلیج تونکین برخلاف مرزهای زمینی، نسبت به مبنای حقوقی مورد اتکای ویتنام اعتراض دارد. ویتنام بخش زیادی از خلیج تونکین را جز آبهای داخلی خود میداند اما چین با رد آن معتقد است قرارداد 1886 ویتنام و فرانسه تنها به تقسیم جزایر پرداخته است و هیچگونه اعتباری در مورد تعیین حدود آبهای خلیج تونکین ندارد. مجمعالجزایر اسپراتلی spratly و پاراسل از دیرباز محل توقف و ترانزیت ماهیگیران چینی و ویتنامی بودهاند. در دوران حضور استعماری فرانسه در ویتنام، در سالهای 1920 تا 1930، فرانسه این جزایر را به ویتنام ملحق کرد. پس از آن در سال 1938 ژاپنیها این جزایر را به تصرف خود در آوردند و به خاک خود ضمیمه کردند.
بعد از جنگ جهانی دوم، ناسیونالیستهای چینی جزایر اسپراتلی و پاراسل را تصرف کردند اما خیلی زود مجبور به تخلیه آنها شدند. قرارداد 1951 سان فرانسیسکو حاکمیت توکیو بر این جزایر را ملغی اعلام کرد اما هیچ حاکمیت جدیدی را نیز بر آنها به رسمیت نشناخت. چینیها در همان زمان به این قرارداد اعتراض و این جزایر را چینی اعلام کردند. هنگامی که در سال 1956 فرانسه آخرین واحدهای نظامی خود را از این منطقه خارج کرد، سایگون Saigon (پایتخت ویتنام جنوبی) نیروهای خود را در پایگاههای به جای مانده از فرانسه مستقر وعلامت هایی را برای تحدید حدود در جزایر نصب کرد. با این حال در همان زمان نیروهای چین کمونیست نیز برخی از شرقیترین جزایر در پاراسل را اشغال کردند.
در سال 1974 نیروهای نظامی چین کمونیست و ویتنام بر سر جزایر پاراسل درگیر شدند که به موجب آن چینیها توانستند اکثر جزایر را به تصرف خود در آورند. در این نبرد آمریکا بیطرف باقی ماند. مهمترین درگیری چین و ویتنام بر سر جزایراسپراتلی در سال 1988م روی داد که در آن نیروی دریایی چین، چندین کشتی نیروی دریایی ویتنام را غرق کردند. در نهایت تقریباً تمامی مجمعالجزایر پاراسل به تصرف چین درآمد. شمال غربی این مجمع الجزایر نیز در کنترل فیلیپین بود. ویتنام و فیلیپین به دنبال تقویت نیروی دریایی خود برای مقابله با تحرکات چین هستند. میتوان گفت ویتنام تنها کشوری است که ادعا دارد با چین در دریای جنوبی چین در حال رقابت است. هانوی قصد دارد با استفاده از کمکهای فرامنطقهای همچون کمک هند و ژاپن ضمن احیای زیرساختهای دریایی خود از جمله در بخش نظامی، توان رقابت با پکن را افزایش دهد. با توجه به اینکه ویتنام سابقه جنگی مرگبار با چین در سال 1974 در جزایر پاراسل را دارد، همچنان در برخورد با چین جانب احتیاط را رعایت میکند. اما این بدین معنا نیست که ویتنام از منافع خود در دریای جنوبی چین صرف نظر کند. همکاری ویتنام با هند برای استخراج نفت در این پهنه آبی که با اعتراض تند چین روبرو شد، در همین راستا قابل توجه است.
اندونزی یکی دیگر از کشورهایی است که با چین بر سر مالکیت دریای جنوبی چین اختلاف دارد. اختلاف اندونزی با چین بر سر جزایر ناتونا natona و آبهای پیرامونی آن است. مجمعالجزایر ناتونا شامل 272 جزیره در دریای جنوبی چین، در سواحل شمال غربی جزیره بورنئو borneo بین شبهجزیره مالزی و برونئی است. ناتونا دارای ذخایر بزرگ گاز طبیعی است. این جزایر در حال حاضر به عنوان یک پایگاه دریایی مورد بهرهبرداری اندونزی قرار میگیرد. اندونزی هر چند مشکلات و اختلافات خود در دریای جنوبی چین را با پکن آشکار نمیکند اما چراغ خاموش، استراتژی دریا محور خود را دنبال میکند تا به یک قدرت دریایی در این منطقه تبدیل شود. علاوه براین، جاکارتا برای تثبیت حاکمیت خود بر بخشی از دریای جنوبی چین اعلام کرد نام بخشی از شمال منطقه جامع اقتصادی این کشور در دریای جنوبی چین را به «ناتونای شمالی» تغییر داده است.
اندونزی اصرار دارد که یک کشورغیر مدعی در چالشهای دریای جنوبی چین است اما در خصوص حق صید شیلات در اطراف جزایر ناتونا با چین درگیریهایی داشته و ضمن دستگیری برخی ماهیگیران چینی، حضور نظامی خود را نیز در این منطقه تقویت کرده است. سخنگوی وزارت امور خارجه چین در واکنش به تغییر نام بخشی از دریای جنوبی چین از سوی دولت اندونزی، اعلام کرد «نام دریای جنوبی چین در دنیا شناخته شده است و این دریا مرزهای مشخص جغرافیایی دارد. وی در سال 2017 م در گفتگو با دیلینیوز تاکید کرد اینکه برخی از کشورها به اصطلاح برای این دریا نامگذاری کنند، بی معنی است». «اندی آرسانا Andi arsana » متخصص حقوق دریاها از دانشگاه «گاجیا مادا Gadjah Mada University » در اندونزی نیز در همان سال در مورد نامگذاری این کشور بر دریای شمالی اندونزی که بخشی از دریای جنوبی چین را شامل میشود گفت که «این نامگذاری تاثیر قانونی بر شرایط ندارد ولی اعلامیهای سیاسی و دیپلماتیک علیه چین است».
نامگذاری بخشی از دریای جنوبی چین توسط دولت جاکارتا، پیامی دیپلماتیک و صریح است که جاکارتا در حفظ و صیانت از منافع ملی خود در برابر چین نه تنها کوتاه نخواهد آمد بلکه به شکل مسالمتآمیز به دنبال تحقق خواست خود است. «اوآن گراهام» مدیر برنامه امنیت بینالمللی موسسه «لویی» نیز اقدام دولت اندونزی در نامگذاری بخشی از دریای جنوبی چین را به معنای تجدید مقاومت در مقابل ادعای چینیها در دریای جنوبی چین توسط دیگر دولتهای جنوب شرق آسیا دانست». «جوکو ویدودو Joko Widodo»، رئیس جمهوری اندونزی، در سال 2016م با حضور در جزایر ناتونا تلاش کرد حاکمیت این کشور بر این منطقه در دریای جنوبی چین را تقویت کند. وی با برگزاری جلسه کابینه خود در عرشه یک کشتی جنگی در آبهای اطراف این جزایر بر حاکمیت کشورش بر جزایر ناتونا و آبهای پیرامونی آن تاکید کرد که از دیدگاه محافل سیاسی در جاکارتا کوبندهترین واکنش به ادعای چین در مورد حاکمیت بر این مناطق تلقی شده است.
با تشدید اختلافات میان چین و امریکا، بخصوص در دوران ترامپ، واشنگتن وارد اختلافات کشورهای مجاور دریای جنوبی چین با چین شده است و به آن دامن می زند. چین نیز با وضع مقررات جدید و ایجاد محدودیت در دریای جنوبی چین، سعی در خنثی کردن مداخلات آمریکا در منطقه دارد. در این میان به قول «آلکساندر گابویف» Alexander Gabuev کارشناس مسایل بین المللی، دعوای چین و امریکا در منطقه، باعث اعتراض کشورهای کوچک تر این منطقه می شود زیرا مقررات جدید دولت چین برای عبور از آبهای دریای جنوبی چین که برای ناوگان آمریکا مانع ایجاد می کند، وضعیت را برای کشتیهای ویتنام، فیلیپین، مالزی و اندونزی هم دشوار خواهد کرد. از این رو ریسک قدرتهای بزرگ در این بازی، طغیان کشورهای کوچک است که با دیدن ضرر در اقتصاد خود ممکن است روابطشان با چین تیره شود.»
