آمریکا و رویکرد هسته ای عربستان سعودی (1) پیشینه و جهت گیری برنامه هسته ای عربستان سعودی
در قسمت اول مجموعه مقالات، آمریکا و رویکرد هسته ای عربستان سعودی، پیشینه و جهت گیری برنامه هسته ای عربستان سعودی، بررسی خواهد شد.
در دهه های اخیر بهره مندی از برنامه هسته ای به یکی از مولفه های قدرت برای کشورها از جمله دولت های غرب آسیا تبدیل شده است. پس از آنکه جمهوری اسلامی ایران با دستیابی به موفقیت های بومی در دانش صلح آمیز هسته ای، نام خود را در باشگاه هسته ای جهان تثبیت کرد، تلاش عربستان سعودی برای توسعه فعالیت های هسته ای آنهم بدون اجازه دادن به بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی برای نظارت تشدید شد. این در شرایطی است که این کشور فاقد هرگونه زیرساخت علمی و بومی در این خصوص می باشد. با روی کار آمدن دونالد ترامپ در آمریکا تعاملات نظامی و امنیتی ایالات متحده با عربستان سعودی به عنوان متحدی در منطقه بر مبنای فروش بیشتر تسلیحات و دریافت پول بیشتر از این کشور، شتاب بیشتری به خود گرفت. عربستان سعودی برای پیشبرد برنامه هسته ای خود موافقتنامه های همکاری هستهای را با کشورهای متعددی به امضا رسانده است. در این میان دونالد ترامپ در تلاش است تا ضمن همکاری هسته ای با سعودی ها و کسب سود از این همکاری ها و نیز افزایش حوزه نفوذ خود مانع از حرکت سعودی ها برای تامین برنامه هسته ای از جانب روسیه و چین باشد، تا مانع از افزایش نفوذ کشورهای روسیه و چین در عربستان سعودی و منطقه غرب آسیا گردد.
علاقه عربستان سعودی به تحقیقات هستهای در دهه 60 میلادی آغاز شد. اما در این موضوع، عربستان سعودی، تا اواخر دهه 70 میلادی به موفقیتی دست نیافت. آن مقطع، بنیاد علم و تکنولوژی ملک عبدالعزیز در ریاض تاسیس شد. عربستان سعودی فعالیت های هسته ای خود را در محلی که باصطلاح «شهرک انرژی اتمی و انرژیهای تجدید پذیر ملک عبدالله» نامیده می شود متمرکز کرده است. این مرکز، در ظاهر کارگزار اصلی و پیشبرنده موضوعات مربوط به برنامه هسته ای عربستان سعودی است. در دهه های 1990 و 2000 میلادی، گزارش های تایید نشده حاکی از آن بود که عربستان سعودی کمک هایی را از پاکستان برای دستیابی به سلاح های هسته ای دریافت کرده است.
بازدید سلطان بن عبدالعزیز آل سعود، وزیر جنگ وقت عربستان سعودی، در سالهای ۱۹۹۹ و ۲۰۰۲ میلادی از مرکز تحقیقات هستهای پاکستان موضوعی بود که ناظران بین المللی را به این امر حساس کرد که آیا عربستان سعودی به سلاح هسته ای نزدیک شده است؟ گزارشی که در سال 2013 میلادی منتشر شده بود نشان می داد که ریاض در برنامه های پاکستان برای تولید سلاح اتمی سرمایه گذاری کرده است. فعالیت های هسته ای عربستان سعودی به انگیزه های دریافت سلاح های هسته ای از طریق دیگر کشورها محدود نمی شود. در سال 2010 میلادی، ملک عبدالله پادشاه وقت عربستان سعودی طی یک فرمان سلطنتی انرژی هسته ای را برای تولید برق و بهره برداری در آب شیرین کن ها را در حالی که منابع فسیلی رو به کاهش می باشند، ضروری اعلام کرد.
عربستان سعودی در سال 2011 میلادی نیز اعلام کرد که در نظر دارد تا سال 2032 دو نیروگاه اتمی با ظرفیت تولید 6/17 (6 ممیز 17) گیگاوات معادل 16 راکتور هسته ای بسازد، که هزینه ای بالغ بر 80 میلیارد دلار خواهد داشت. محمد قروان (Mohammed Garwan ) رئیس دفتر نظارت بر انرژی اتمی در شهرک انرژی اتمی و انرژیهای تجدید پذیر ملک عبدالله اظهار داشته است که اولین راکتور در سال 2022 میلادی توسط چین ساخته و تحویل این کشور خواهد شد. وی همچنین گفته است: انگیزه دستیابی به برنامه هسته ای برای سعودی ها سبب شده که آن ها مشتری دست به نقد و مناسبی برای کشورهای دارای دانش هسته ای باشند. لذا عربستان سعودی توافق نامه های همکاری هسته ای با فرانسه، آرژانتین، کره جنوبی، روسیه، مجارستان و چین امضا کرده است و مذاکراتی با انگلستان، جمهوری چک و ایالات متحده برای همکاری های بیشتر در این زمینه داشته است.
در سال 2011 میلادی عربستان سعودی و کره جنوبی تفاهم نامه ای برای همکاری های هسته ای امضا کردند که طی آن مواردی مانند تحقیق و توسعه، طراحی، توسعه و بهره برداری از نیروگاه هسته ای و مسائل مربوط به ایمنی و امنیت هسته ای مورد تاکید قرار گرفت. این سومین توافقنامه هسته ای عربستان سعودی در آن سال بود، پیش از آن موافقت نامه هایی نیز با کشورهای آرژانتین و فرانسه حاصل شده بود. در سال 2012 میلادی و طی سفر «لی که چیانگ» Li Keqiang نخست وزیر چین به ریاض، تفاهم نامه ای بین دو طرف امضا شد که باعث گسترش همکاری های هسته ای می گردید. در سال 2015 میلادی شرکت سرمایه گذاری مشترکی بین عربستان سعودی و آرژانتین در حوزه همکاری های هسته ای تاسیس شد. این شرکت سرمایه گذاری مشترک در پی موافقت نامه ای که در سال 2011 بین دو کشور منعقد شده بود تشکیل گردید. در سال 2016 میلادی چین توافقی را با عربستان سعودی برای همکاری های هسته ای امضا کرد. همچنین چین طی قرارداری با این کشور متعهد شد که یک راکتور دمای بالا مبتنی بر تکنولوژی بومی شده نسل چهارم این کشور بسازد. اما در ژانویه ۲۰۱۵، تاریخ اتمام ساخت آنها از سال ۲۰۳۲ به ۲۰۴۰ به تعویق افتاد.
در ژوئیه ۲۰۱۷، کابینه سعودی راه اندازی «پروژه ملی برای انرژی اتمی» را اعلام کرد. عربستان سعودی همواره بر حق خود برای غنی سازی اورانیوم تاکید کرده و خواستار بهره مندی از چرخه کامل سوخت شده است و تلاش دارد در این حوزه به سمت خودکفایی حرکت کند. همچنین این کشور اعلام کرد که از امضای هر توافقی که این کشور را از قابلیت غنی سازی اورانیوم منع کند، امتناع کرده است. این موضوع نگرانی هایی را برای حرکت عربستان سعودی به سمت تولید سلاح هسته ای به وجود آورده است. این سوال مطرح است که اگر فعالیت های هسته ای عربستان سعودی، اهداف و ماهیت صلح آمیز دارد چرا بدون نظارت بازرسان آژانس بین الملی انرژی اتمی صورت می گیرد؟
در این راستا کاظم غریب آبادی، سفیر و نماینده دائم ایران نزد سازمان های بین المللی، اوت 2020 از آژانس بین المللی انرژی اتمی خواست درباره برنامه پنهانی هسته ای این کشور شفاف سازی و گزارشی به اعضای آژانس ارائه کند. وی افزود: عربستان سعودی در حال توسعه و اجرای یک برنامه بسیار غیرشفاف هستهای است. علیرغم اینکه عربستان سعودی عضو ان. پی. تی است و توافقنامه جامع پادمان دو جانبه در حال اجراء با آژانس دارد، ولی متاسفانه هنوز از تعهد پذیرش بازرسیهای پادمانی آژانس خودداری می کند و علیرغم درخواستهای مکرر چندین ساله آژانس نیز تعهدات خود را به گونه ای اصلاح نکرده است که اجازه بازرسی به آژانس را بدهد.غریب آبادی در واکنش به خبر ساخت کارخانه تولید کیک زرد توسط عربستان سعودی، اظهار کرد: عربستان سعودی هیچ رآکتور فعال تحقیقاتی ندارد که بخواهد دنبال تولید کیک زرد باشد، این موضوع در کنار اقدامات پنهانی سعودی ها در حوزه هسته ای و عدم اجازه ورود به بازرسان آژانس و همچنین فعالیت های بی ثبات کننده آن در منطقه، نگرانی ها درخصوص یک برنامه پنهانی سلاح هسته ای در این کشور را تقویت می کند.عربستان سعودی چنانچه دنبال استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای است، بایستی تعهدات مربوطه آژانس را بپذیرد و کاملا شفاف عمل کند.
در سپتامبر 2019 میلادی، عربستان سعودی و کره جنوبی موافقت کردند که در زمینه تجاری سازی راکتورهای طراحی شده کره جنوبی همکاری نمایند. بر اساس این توافق، دو کشور با همکاری یکدیگر اولین نوع از این راکتور را در عربستان سعودی خواهند ساخت. طی سال های اخیر عربستان سعودی با کشورهای مختلف دارنده دانش هسته ای توافقاتی را در حوزه های تحقیق و توسعه، ساخت راکتور و نیروگاه و انتقال دانش فناروی هسته ای منعقد نموده است. در ژانویه 2019 میلادی، آژانس بین المللی انرژی اتمی اعلام کرد که عربستان سعودی پیشرفت های قابل توجهی در توسعه زیرساخت های هسته ای خود داشته است. در این گزارش آمده است که عربستان سعودی با کشورهایی که در استفاده از انرژی هسته ای تجربه دارند همکاری های استراتژیک ایجاد کرده و به طور گسترده از پشتیبانی فنی آنها استفاده می کند.
همانگونه که در سیر تاریخی برنامه هسته ای عربستان سعودی اشاره شد، این پادشاهی توانسته با کشورهای مختلفی که دارای دانش هسته ای هستند قراردادها و توافقنامه های مختلفی امضا نماید. سایمون هندرسون (Simon Henderson) پژوهشگر اندیشکده واشنگتن می گوید: عربستان سعودی در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ درخواست هایی را برای راه اندازی نیروگاه های هسته ای مطرح کرده است. برنامه هسته ای این کشور در تقابل با برنامه هسته ای جمهوری اسلامی مطرح شده، زیرا عربستان سعودی همواره تلاش کرده است تا از رقیب منطقه ای خود یعنی ایران در زمینه تولیدات هسته ای عقب نماند.
به اعتقاد اندیشکده کارنگی، توافق هسته ای ایالات متحده با عربستان سعودی موجب خواهد شد تا احتمال اقدامات مخفیانه عربستان سعودی در زمینه غنی سازی اورانیوم کاهش یافته و نفوذ ایالات متحده بر برنامه هسته ای عربستان سعودی افزایش یابد. امریکا در نظر دارد طی یک توافق نامه که به توافق نامه استاندارد معروف است، استانداردی را برای عربستان سعودی ایجاد کند که در خلال آن هم باصطلاح نگرانی های ایالات متحده در مواجه با برنامه هستهای صلح آمیز ایران تامین گردد. از طرفی ضمن رعایت استانداردهای عدم اشاعه هستهای بتواند پاسخگوی بلندپروازی های هسته ای عربستان سعودی باشد. این در شرایطی است که امریکا حتی حاضر نشده است از فعالیت های غیرشفاف هسته ای عربستان سعودی و ممانعت ریاض از نظارت بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی انتقاد کند. بنابراین احتمال اینکه دولت تاجرمآب دونالد ترامپ، در قبال مبالغ هنگفت، به صورت مخفیانه عربستان سعودی را در رسیدن به سلاح هسته ای یاری کند، وجود دارد .
روند تاریخی شکل گیری برنامه هسته ای عربستان سعودی نشان می دهد که تحقق آن برای آل سعود از اهمیت بالایی برخوردار است. تا جایی که در سال های اخیر با شتاب و جدیت بیشتری پیگیری شده است. علیرغم ادعای عربستان سعودی برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای، رویکرد مخفی کارانه ریاض در زمینه فعالیت های هسته ای و عدم اجازه بازرسی به بازرسان آژانس انرژی هسته ای و همچنین روحیه تجاوزکارانه حاکم بر ریاض که نمود آن ارتکاب جنایات بین المللی در یمن می باشد، باعث شده است حتی کشورهای اروپایی نیز در صلح آمیز بودن فعالیت های هسته ای ریاض تردید داشته باشند. چنانچه پس از افشاگری نشریه وال استریت ژورنال درباره اقدام مخفیانه عربستان سعودی در تولید کیک زرد، آلمان، این اقدام را مغایر با پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای دانست.
