IRIB World Service

در قسمت چهارم از مجموعه مقالات فعالیت سمن های غربی (NGO) در افغانستان (4) معرفی مهم ترین سمن ها و نهادهای غربی در افغانستان – قسمت سوم، بررسی می شود.

سازمان پزشکان بدون مرزmedicins sans frontieres (M.S.F)  مستقر در ژنو سوییس، یکی از فعال ­ترین و مؤثرترین نهادهای غربی است که با اعزام گروه های امدادی پزشکی خود به افغانستان مشغول فعالیت در این کشور است. به این گروه ها که از پزشکان داوطلب از کشورهای مختلف جهان تشکیل شده اند و در بیشتر ولایات افغانستان فعالیت دارند، پزشکان و پرستاران داوطلب افغانستانی نیز کمک می کنند. سازمان پزشکان بدون مرز در افغانستان بیمارستان ها و کلینیک­ های خاص خود را تأسیس کرده است که تمامی خدمات آن ها به صورت رایگان ارایه می شود. این سازمان همچنین به اقتضای شرایط و موقعیت خاص در مناطق مختلف افغانستان، به تامین تجهیزات پزشکی و دارو و ارائه آموزش­ های مقدماتی فوریت های پزشکی و کمک ­های اولیه می پردازد.

اما مهم ترین بخش از خدمات آموزشی سازمان پزشکان بدون مرز در افغانستان، تربیت پزشکان بومی و آموزش ماماهای محلی بوده است که این خدمات، در کاهش مرگ و میر مادران و نوزادان و افزایش زایمان های سالم و موفق، ثمربخش بوده است.

با وجود خدمات قابل توجه سازمان پزشکان بدون مرز در افغانستان، سو؛ استفاده آمریکا و نیروهای همپیمان این کشور از موقعیت  این سازمان به عنوان پوششی برای اهداف و برنامه های اطلاعاتی و عملیاتی خود، موجب نگرانی دولت و اقشار مختلف مردم افغانستان شده است. این درحالی است که نیروهای طالبان نیز برای عمیات تهاجمی و دفاعی خود بویژه در ولایات شمالی و غربی افغانستان مانند تخار، قندوز، بدخشان و هرات، از امکانات و مراکز سازمان پزشکان بدون مرز بهره برداری می کنند. به طور مثال، مجروحان طالبان که در درگیری با نیروهای دولتی افغانستان زخمی شده اند، در مراکز این سازمان درمان می شوند و برای جنگ دوباره با دولت مرکزی اعزام می گردند. دیگر اینکه، جنگجویان طالبان با استقرار در مراکز درمانی سازمان پزشکان بدون مرز، این مراکز را به سنگر دفاعی یا پوششی برای اختفای خود تبدیل می کنند.

تحت چنین شرایطی، بعضا این مراکز بین المللی، بیشتر از مردم جنگ زده و مظلوم افغانستان، در خدمت دشمنان این مردم قرار می گیرند.

در سال ۲۰۱۵ جنگنده ­های آمریکایی با نقض آشکار تعهدات و موازین بین المللی، به بیمارستان پزشکان بدون مرز در ولایت شمالی قندوز حمله کردند که در این حمله، 47 نفر از کارمندان، پزشکان، پرستاران و بیماران، کشته شدند. این حمله موجب شد تا سازمان پزشکان بدون مرز ضمن توقف فعالیت های امدادی اعلام کند، به حضور خود در افغانستان پایان می­ دهد. ولی بعد از آنکه «باراک اوباما» رییس­ جمهوری وقت آمریکا در تماس با ریاست سازمان پزشکان بدون مرز در سوییس رسما عذرخواهی کرد، این سازمان فعالیت­ های پزشکی خود در افغانستان را از سر گرفت و اقدام به بازسازی بیمارستان منهدم شده در قندوز کرد. این واقعه موج محکومیت جهانی آمریکا را در پی داشت و توجیهات بی پایه کاخ سفید مبنی بر اینکه جنگنده­ های آمریکایی به‌ اشتباه بیمارستان سازمان پزشکان بدون مرز در قندوز را بمباران کرده ­اند، مورد قبول کسی قرار نگرفت. چرا که مختصات موقعیت مکانی این بیمارستان از قبل در اختیار نیروهای آمریکایی و ناتو قرار داشت و پرچم صلیب سرخ جهانی هم بر فراز ساختمان آن نصب شده بود. طبق گزارش روزنامه نیویورک تایمز، بمباران این بیمارستان توسط جنگنده­ های آمریکایی پس از آن صورت گرفت که مأموران امنیتی مسلح با حضور خشونت آمیز و بدرفتاری در بیمارستان، کادر پزشکی و کارمندان آن را تهدید کرده بودند.

یکی دیگر از نهادهای غربی فعال در افغانستان، "مؤسسه زنان کانادا برای زنان درافغانستان Canada women for women in Afghanistan " است که در ظاهر یک نهاد غیردولتی- غیرسیاسی و غیرمذهبی توصیف می‌شود. این نهاد در سال 1998م/ 1377ه.ش،  توسط گروهی از زنان داوطلب در کانادا شکل گرفت و اندکی بعد با حمایت سازمان­ها و نهادهای مختلف دولتی و غیر دولتی توانست شعبات خاص خود را در سراسر کانادا دایر کند و به­ صورت یک نهاد فعال در افغانستان درآید. عمده فعالیت ها و خدمات این نهاد بر همکاری داوطلبانه زنان استوار است که در افغانستان، این خدمات در قالب آموزش سواد و مهارت های لازم برای توانمند­سازی زنانی که به دلایل مختلف از چرخه سالم زندگی بازمانده­ اند، ارایه می شود.

یکی از مهم ترین اقدامات موسسه "زنان کانادا برای زنان در افغانستان"، تأسیس اولین کتابخانه عمومی و سراسری دیجیتالی در این کشور بوده است. اقدامی که در سطحی وسیع با استقبال مردم و صاحب­نظران روبرو شده است. این کتابخانه که در افغانستان به نام «درخت دانش» شناخته می ­شود، در عمل توانسته است با پشت سرگذاشتن مشکلات تأسیس و فعالیت کتابخانه های عادی در مدارس شهرها و روستاها، در سطح  گسترده­ ای مورد توجه و استفاده قرار بگیرد. زیرا روش دسترسی مردم به این کتابخانه دیجیتالی، بسیار ساده طراحی شده است و با اندک آموزش، همگان می ­توانند به راحتی از آن استفاده نمایند. موسسه زنان کانادا برای زنان در افغانستان، حتی برای مدارسی که از زیرساخت های دسترسی به اینترنت محرومند، با نصب  تجهیزات لازم، امکان دسترسی کاربران را به‌وجود می ­آورد. با اینگونه اقدامات و آموزش های لازم، در واقع می­ توان گفت که این نهاد کانادایی ارتباطی دوسویه بین زنان کانادا و زنان افغانستان بوجود آورده است. در عین حال، مؤسسه "زنان کانادا برای زنان در افغانستان" از طریق فراهم کردن امکان استفاده از فناوری های نوین آموزشی  برای معلمان در این کشور توانسته است، در آشنائی زنان افغان با فناوری نوین نقش مهمی ایفا کند. 

اما این مؤسسه از آنجا که در بیشتر خدمات فرهنگی و آموزشی گسترده خود، به ترویج و تبلیغ الگوهای سبک زندگی و آزادی روابط و نوع پوشش زنان غربی در میان زنان افغانستان اهتمام دارد، موجب بروز اختلاف ها، شکاف ها و نگرانی های جدی نیز در سطح جامعه و خانواده های عموما مذهبی و سنتی این کشور شده است.

تعدادی از نهادهای خارجی فعال در افغانستان را، نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد تشکیل می دهند که سابقه حضور برخی از آنها در این کشور به چندین دهه می رسد. از آن میان اما، دو نهاد وابسته به سازمان ملل متحد که فعالیت آنها در افغانستان بیشتر بحث برانگیز بوده است، بعد از سال 2001م/1380ه.ش، یعنی پس از حمله نظامی آمریکا به افغانستان و برای مأموریت­ های ویژه در این کشور، شکل گرفته اند. این دو نهاد که فعالیت های گسترده ای در افغانستان پساطالبان داشته اند، عبارتند از «یوناما United nations Assistance mission in afghanistan » که ماموریت آن سیاسی و اقتصادی بوده است و «ایساف ISAF: international security Assistance force » که با ماموریت نظامی و امنیتی در افغانستان حضور یافته است. یوناما در سال 2002م/ 1381ه.ش، توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد با هدف کمک به ایجاد صلح و توسعه پایدار در افغانستان تاسیس شد. هدف شورای امنیت از تأسیس یوناما، کمک به دولت افغانستان برای انجام اصلاحات  سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برای دستیابی به خوداتکایی لازم برای برقراری ثبات سیاسی و اجتماعی و بهبود وضعیت حقوق بشر بویژه در ارتباط با زنان افغان اعلام شد.

اما از همان ابتدا برای آگاهان به مسایل افغانستان روشن بود که مأموریت یوناما در این کشور در یک کلام خلاصه می شود: «فرهنگ­ سازی غربی و ایجاد فرهنگ صلح مطابق آنچه که غربیان در افغانستان دیکته کرده اند». به سخن دیگر، ماموریت اصلی یوناما این بوده است  که افغانستان به یک حوزه نفوذ بی خطر، بلکه مفید برای اغراض و منافع غرب تبدیل شود.دستیابی به این هدف در جامعه افغانستان که در طول چند دهه مواجهه با تجاوز ابرقدرت ها و جنگ­ های داخلی به طرف فرهنگ سلاح حرکت کرده و اسلحه را تنها امکان برای حفظ بقای خود یافته بود،مأموریت­ی بس دشوار برای «یوناما» بوده است. ماموریتی که، مستلزم کمک به استقرار یک دولت کارآمد و مقتدر در داخل افغانستان و جلب همکاری کشورهای منطقه برای کمک به تحکیم روند صلح دراین کشور بوده است. اما نتیجه، چیزی جز تداوم درگیری و کشتار مردم بی دفاع افغانستان و تشدید مشکلات اقتصادی و اجتماعی این کشور در سایه حضور نظامی اشغالگرانه آمریکا نبوده است.

همانطورکه پیشتر اشاره شد، یکی دیگر از نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد پس از حمله نظامی آمریکا به افغانستان و البته پرحاشیه­ ترین آن ها در این کشور، نیروی بین­ المللی کمک به امنیت یا «ایساف ISAF: international security Assistance force  » بوده است. بیشترین ناکامی ها و مشکلات افغانستان به همین نیرو مربوط می شود که تحت رهبری آمریکا و با مشارکت نیروهای حدود 18 کشور از متحدان غربی آمریکا در افغانستان حضور دارد. این نیرو که به فاصله اندکی پس از حمله نظامی آمریکا و تحت سرپرستی «ناتو» در دسامبر 2001م/ 1380ه.ش، مجوز فعالیت خود را از شورای امنیت دریافت کرد، مأموریتش در ابتدا، محدود به حفظ امنیت کابل و حومه آن بود تا شرایط را برای استقرار دولت موقت حامد کرزی که در اجلاس بین­ المللی بن بر سر آن توافق شده بود مساعد سازد. اما به تدریج حوزه فعالیت خود را گسترش داد و با گرفتن مجوز جدید از شورای امنیت در بیشتر مناطق افغانستان استقرار یافت.

به موازات گسترش حوزه های استقرار نیروهای ایساف در افغانستان،  اعلام شد که این نهاد مأموریت خود را در 4 بخش: حمایت از نیروهای نظامی و امنیتی افغانستان شامل آموزش و تجهیز ارتش و پلیس ملی و نیروهای امنیتی، تأمین امنیت حوزه ها و پروژه های در حال بازسازی یا بهره‌برداری، مبارزه با تولید و قاچاق مواد مخدر و ارائه کمک­ های بشردوستانه دنبال می کند اما این ظاهر ماجرا بود. به سرعت برملا شد که ایساف در واقع، ماموریت حفاظت از مراکز کشت و تولید و تجارت مواد مخدر در افغانستان را بر عهده دارد. بطوری که، از زمان حضور ایساف در افغانستان، حسب اعلان منابع آگاه و برآورد های مستقل بین المللی، کشت و تولید مواد مخدر در افغانستان بیش از 40 برابر شده است.

افزایش حیرت انگیز تولید مواد مخدر در افغانستان، تنها صفحه تاریک پرونده عملکرد ایساف در افغانستان نیست. طبق شواهد موجود، عملکرد نیروهای خارجی در افغانستان در سایر حوزه ها نظیر مبارزه با تروریسم  و گروه های مسلح مخالف دولت مرکزی افغانستان نیز بسیار تاریک و غیر قابل توجیه است. بی توجهی ایساف به مشکلات و ضعف های نظامی و امنیتی دولت افغانستان و تداوم عملیات تروریستی که با حضور عناصر داعش در این کشور ابعاد خطرناک تری یافته است از یک سو و گفتگوها و توافقات آشکار و پنهان آمریکا با طالبان از سوی دیگر نشان می دهد که آمریکا و شرکایش در افغانستان اهداف مشکوک و پنهانی بجز اهداف اعلام شده دارند.

 با توجه همین شواهد بسیاری از صاحبنظران مسایل افغانستان، شکست ایساف در تامین امنیت در این کشور را، بیش از پارامترهای نظامی، ناشی از رویکرد­های پنهان یا متزلزل سیاسی و فقدان یک استراتژی روشن از طرف آمریکا می دانند. دلیل تغییر مکرر استراتژی آمریکا و ناتو در افغانستان هرچه باشد، در این واقعیت نمی توان تردید کرد که ایساف در عمل ناکارآمد بوده و طالبان را در چنان موقعیتی قرار داده است که آمریکا ناچار به مذاکره با آنها شده است. در عین حال اعلام تصمیم آمریکا و ناتو به کاهش چشم­گیر نیروهایشان در افغانستان، خود گویای آن است که تلویحا شکست نظامی در این کشور را  پذیرفته اند.

بازبینی گزارش های رسانه ها این حقیقت تلخ را آشکار می کند که از همان اوایل جنگ افغانستان، نیروهای آمریکا و ایساف پیروزی نظامی واقعی نداشته اند و بیشتر غیرنظامیان را هدف قرار داده اند. به گزارش شبکه بی.بی.سی در 3 ژانویه 2002 ، شمار تلفات غیرنظامیان افغان در حملات هوایی آمریکا در سال 2001-2002 از تعداد قربانیان حادثه یازدهم سپتامبر در این کشور بسیار بیشتر بوده است. پروفسور مارک هیرالد استاد توسعه اقتصادی، امور بین الملل و مطالعات زنان در دانشگاه نیوهمشایر آمریکا در گزارش تحقیقی خود تحت عنوان "پرونده ای برای قربانیان غیرنظامی در بمباران آمریکا در افغانستان" نوشته است: 3800 افغان تنها از 7 اکتبر الی 7 دسامبر 2001 به قتل رسیده اند. سرهنگ راجر کینگ سخنگوی ارتش ایالات متحده در اول ژوئیه 2002 تایید کرد 48 کشته و 118 مجروح و مصدوم، حاصل حمله هوایی آمریکا به یک مراسم عروسی در روستایی در ولایت ارزگان بوده است. خبرگزاری آمریکایی آسوشیتیدپرس در گزارشی در 3 دسامبر 2001، تحت عنوان «بمب ایالات متحده روستای زراعى را با خاک یکسان کرد» از کشته‌ شدن 155 تا 300 تن از ساکنان روستای کامه ادو در ننگرهار خبر داد. چه رسوایی و فاجعه ای بالاتر از اینکه همه این کشتارها تحت عنوان مبارزه ایساف، یعنی نیروی مامور سازمان ملل، با طالبان صورت گرفته است.