IRIB World Service

در قسمت اول از مجموعه مقالات فعالیت سمن های غربی (NGO) در افغانستان (1) سمن ها ابزار نفوذ فرهنگی غرب در افغانستان، بررسی می شود.

همزمان با تهاجم نظامی آمریکا و ناتو به افغانستان در سال 2001م (1380 ه.ش) صدها سازمان کوچک و بزرگ غیردولتی و به اصطلاح مردم‌نهاد غربی (سَمَن- NGO) در قالب مؤسسات خیریه و امدادرسانی وارد افغانستان شدند. علاوه بر این، صدها تشکل مشابه در داخل این کشور با اهداف و نیات متفاوت شکل گرفتند که از حمایت مالی کشورهای غربی برخوردار شده و به صورت شعبات مؤسسات خیریه دولت‌های اروپایی وآمریکا به فعالیت درآمدند. این سمن‌ها اگرچه به صورت موردی و البته ناچیز، در بعضی زمینه ­ها خدماتی به مردم نیازمند ارائه کرده‌اند، ولی نقش و کارکرد کلی آنها، انتقادها و اعتراضات شدید و گسترده مردم و شخصیت ها و نهادهای مستقل در داخل و خارج افغانستان را در پی داشته است. به ویژه وجود فساد مالی گسترده و انحراف فعالیت های سمن های غربی از اهداف اعلام شده، که موجب هدر رفتن کمک­ های بین­ المللی اختصاص یافته به بازسازی افغانستان و حتی بازگشت این کمک­ ها به کشورهای مبداء شده، به نارضایتی ها و انتقادها از این سمن ها دامن زده است.

این نارضایتی­ ها تا آنجا گسترش یافته است که بسیاری از صاحب­نظران، اقدامات  نهادهای ظاهرا غیر دولتی غربی را در قالب یک تهاجم نرم با هدف نابودی و تغییر ساختار های فرهنگی بومی و اسلامی جامعه افغانستان ارزیابی کرده و به این باور رسیده ­اند که این نهادها در واقع به عنوان نیروهای مکمل ارتش­ های مهاجم و اشغالگرغربی برای از بین بردن فرهنگ و روحیه جهاد و مقاومت و جایگزینی اصول و ارزش های ملی و اسلامی مردم افغانستان با ضدارزش های فرهنگ منحط غربی فعالیت می کنند. در واقع برای تامین بودجه چنین ماموریتی است که تا کنون بیش از 80 درصد کمک­ های بین ­المللی به نام کمک به افغانستان و بر خلاف قوانین این کشور، به نهادهای غربی فعال در این کشور اختصاص یافته است. واقعیتی که، نارضایتی شدید دولت افغانستان  را هم در پی داشته است. بسیاری از این نهادها حاضر به تبعیت از قوانین افغانستان و تمکین در برابر حسابرسی مراجع رسمی دولت کابل از عملکرد مالی شان نبوده ­اند، که این مساله در مواردی به لغو مجوز فعالیت آنها در افغانستان منتهی شده است.

با این حال، اکثر این نهادها با تکیه بر حمایت دولت های متبوع خود که در افغانستان نیروی نظامی دارند، بدون پذیرش حسابرسی مراجع رسمی و ارایه گزارش عملکرد مالی به وزارت اقتصاد افغانستان، به حضور و فعالیت غیرشفاف و شک برانگیز خود در این کشور ادامه داده اند. این وضعیت باعث شده است که قضاوت عمومی در افغانستان درباره سمن‌ها و نهادهای امدادرسان غربی با گذشت زمان تغییر کند و از خوش‌بینی‌های اولیه فاصله بگیرد و به تدریج این باور تقویت شود که سمن‌ها  از ابزارهای جاسوسی و نفوذ کشورهای سلطه ­گر برای تثبیت سلطه آن ها از طریق تهاجم فرهنگی هستند.

با گذشت زمان و شناخت و آگاهی بیشتر کارشناسان و نیروهای مردمی از ماهیت عملکرد سمن های غربی در افغانستان، این درک عمومی حاصل شده است که کشورهای غربی متجاوز و مداخله­ گر در افغانستان سعی دارند با تهاجم به باورها و سنت­ های دینی و ملی و از بین بردن روحیه ضد استعماری مردم، زمینه ­های تداوم و تحکیم سلطه خود بر این کشور را فراهم سازند، زیرا متجاوزین غربی می دانند تا زمانی که روحیه مقاومت و بیگانه­ ستیزی در سنت­ های دینی و ملی افغان­ ها به قوت خود باقی باشد، حضور بلندمدت آن ها در افغانستان امکان­پذیر نخواهد بود. مجتبی مستور جامعه شناس و آگاه امور اجتماعی افغانستان معتقد است: فقر فرهنگی که حاصل دهه ها تهاجم نظامی کشورهای غربی و شوروی سابق به افغانستان است، به نوبه خود زمینه‌ ساز هجوم فرهنگ بیگانه در بین مردم افغان شده است و بخشی از این تهاجم از طریق برنامه های مبتذل تلویزیون ها، پخش آهنگ های غربی، تابلوهای تبلیغاتی و نهادهای غربی صورت می گیرد. مستور ضمن اشاره به ضرورت اقدامات جدی حکومت و وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان علیه تهاجم و ترویج فرهنگ های بیگانه می گوید: فرهنگ ما در همه ابعادش غنی می باشد و برای ترویج آن که به نفع مردم افغانستان است، می توانیم از تکنولوژی معاصر استفاده کنیم و با کاروان پیشرفت جهانی همگام شویم. وی می افزاید: در حالی که افغانستان از فرهنگ غنی از زبان ها، لهجه ها و اصطلاحات ارزشمند و صحیح خود برخوردار است، رواج استفاده از زبان و اصطلاحات بیگانگان و تأثیرپذیری از ناهنجاری های فرهنگی دیگران، نوعی عقب گرد و عقب ماندگی محسوب می شود.

در خصوص زمینه ها و بسترهای حضور و فعالیت گسترده سمن های غربی در افغانستان باید به مشکلات و بحران های متعدد ناشی از دوران اشغالگری شوروی سابق، سالها جنگ داخلی، پیامدهای حکومت طالبان و نهایتا تجاوز نظامی آمریکا و ناتو به افغانستان اشاره کرد. با مداخله نظامی آمریکا و ناتو در افغانستان، این مشکلات شامل فقر گسترده؛ کمبود مواد غذایی و دارویی؛ آشفتگی و فروپاشی نظام آموزشی؛ آوارگی و جابجایی گسترده جمعیت و مهاجرت میلیون ها نفر در داخل و خارج کشور و مهم تر از همه، ناتوانی دولت افغانستان در پاسخگویی به نیازهای اولیه و فوری مردم، سمن های غربی را در موقعیت مناسبی برای حضور و فعالیت گسترده در زمینه های مختلف در افغانستان قرار داد. در واقع این نهادها با جذب کمک ها و اعتبارات کشورهای غربی برای افغانستان، فرصت یافتند تا نقش مهمی در ارایه کمک های فوری و تامین بخشی از نیازهای اولیه کشور جنگ زده و اشغال شده افغانستان نظیر آب، نان، دارو؛ لباس و سرپناه موقت به عهده بگیرند و از این طریق، اعتبار قابل توجهی در بین مردم مستاصل افغانستان پیدا کنند.

اما به موازات ارایه خدمات و کمک های انسانی و اجتماعی به جامعه افغانستان، سمن های غربی، خواسته یا ناخواسته، نقش موثری نیز در جهت تغییر فرهنگ و افکار و باورهای سنتی مردم این کشور بویژه جوانان به سمت دیدگاه ها و الگوهای سکولاریسم غربی داشته اند. این تاثیرگذاری، در شرایطی که مردم افغانستان آمادگی پذیرش و انطباق با آن را نداشته اند، باعث بروز نوعی آشفتگی فرهنگی و دوقطبی شدن جامعه این کشور شده است. این آشفتگی بویژه از آن جهت نگران کننده است که حوزه فعالیت سمن های غربی در افغانستان بسیار گسترده است و زمینه های متعدد، نظیر امور زنان، حمایت از کودکان بی سرپرست؛ آموزش، بهداشت؛ حقوق بشر، آزادی و دموکراسی به سبک غربی و رسانه را در بر می گیرد. 

سمن های غربی در افغانستان بطور عمده در حوزه های ذیل فعالیت و تاثیرگذاری نسبی دارند:

- حقوق زنان

- حقوق کودکان

- آموزش

- بهداشت و درمان

علاوه بر این، سمن های غربی در افغانستان در حوزه های حقوق بشر، محیط زیست، مسائل فرهنگی و آزادی های مدل غربی فعال هستند.

در عین حال سمن های غربی فعال در افغانستان را می توان در سه گروه دسته بندی کرد:

اول : سازمان های وابسته به سازمان ملل متحد نظیر:

 یونیسف

سازمان بین المللی مهاجرت 

سازمان پزشکان بدون مرز

سازمان زنان 

دوم : سمن های وابسته یا نیمه وابسته به دولت های غربی نظیر:

امداد اسلامی (انگلیس) islamic relief 

غذا برای گرسنگان(آمریکا) food for hungries

افغانستان لیبر(فرانسه) afghanistan libre

محبوبه (استرالیا) mahboba s promise

ام  ای  دی (سوییس) m e d

سوم : سمن های تبشیری نظیر:

دفتر امگا

دفتر تب

کریستین اید  christian aid(ایرلند)

در همین حال بیشتر سمن های داخلی و غیرغربی فعال و حتی برخی موسسات رسمی در افغانستان نیز به دلیل وابستگی به کمک ها و امکانات کشورهای غربی، خواسته و ناخواسته، در هماهنگی با اهداف  این کشورها فعالیت می کنند.

 این هماهنگی ها را در عرصه های نظیر :

- فعالیت رسانه های دیداری و شنیداری متنوع مروج فرهنگ غربی در سطح ملی و محلی 

- استفاده از رسانه های ماهواره ای اروپا و آمریکا به زبان های دری و پشتو برای ترویج فرهنگ غربی 

- تغییر ساختار و محتوای دروس نظام آموزشی از ابتدایی تا دانشگاهی

- توسعه هدفمند آموزش زبان انگلیسی

- اجازه فعالیت به صدها مرکز مدعی فعالیت خیریه بدون نظارت موثر 

-  توسعه صفحات اجتماعی مروج فرهنگ غرب و تشویق جوانان به استفاده از این شبکه های اجتماعی

مشاهده کرد .