IRIB World Service

در قسمت دهم از مجموعه مقالات «هژمونی دلاری آمریکا»، جایگزینی یوان ، روبل ، یورو و ارزهای ملی به جای دلار، را مورد بررسی قرار می دهیم

به طور کلی درمقابل استفاده ابزاری آمریکا از دلار، در دنیا واکنش های متفاوتی نشان داده شده است. این واکنش ها گاهی در پاسخ به جنگهای ارزی است که توسط واشنگتن آغاز شده اند. گاهی اوقات واکنش ها در مقابلِ سرخوردگی عمومی برخی از کشورها در مقابل نقش ابزاری دلار در رفتار سیاسی-اقتصادی ایالات متحده بوده است. با این حال انجام مبادلات تجاری با ارزهایی غیر از دلار و عزم کشورها برای کنار نهادن دلار از این مبادلات،از گام های مهم برای رهایی از بند تفوق اجباری دلار به شمار می‌روند. قرارداد بزرگ انتقال انرژی روسیه و چین در سال 2014 م بر اساس ارز ملی دو کشور ، تأسیس نهادهایی همچون بانک توسعه بریکس در برابر نهادهای تحت نفوذ ایالات متحده همچون بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، و افزایش ذخایر غیرارزی و منابع باارزشی همچون طلا ؛ از دیگر نمونه های مقابله ی کشورها با هژمونی دلار است.

ایران، نمونه ی یکی از کشورهایی است که سعی در شکستن هژمونی دلار دارد. با آغاز تروریسم اقتصادیِ ایالات متحده علیه مردم ایران، واشنگتن تلاش کرد تا ابتدا ایران را از سیستم بانکی پرداخت بین‌المللی جدا کند . بدین ترتیب که دریافت ارز حاصل از صادرات نفت را برای کشور ایران، دشوار کرد. کاهش ارز در بازار مالی ایران، موجب افزایش قیمت آن گردید. در حوزه خارجی هم بسیاری از خریداران نفت ایران همچون هند تحت فشار آمریکا قرار گرفتند؛ به طوری که امکان خرید نفت از ایران همچون گذشته برای آن میسر نبود. این فشار موجب شد تا ایران به سمت ارزهای غیر از دلار برای فروش محصولات نفتی و تا حدودی غیرنفتی خود متمایل شود. فروش نفت به چین و هند در ازای دریافت ارز آن به یوآن و روپیه از جمله این موارد به شمار می‌رفتند. همچنیناز نمونه های تاریخی مقابله با هژمونی دلار با جایگزینی طلا می توان به اقدامات لیبی در دوره  قذافی اشاره کرد.

قذافی درآمدهای نفتی لیبی را به جای دلار آمریکا به طلا تبدیل کرد و این همان موضوعی بود که واشنگتن را به شدت نگران کرد. چرا که هدف‌گذاری طلایی قذافی و پرهیز از اندوختن دلار در منابع بانک مرکزی لیبی٬ سیاست‌ مالی جهانی آمریکا را دچار چالش می‌کرد. به طور کلی هرنوع فروش نفت در بازار جهانی با ارزهایی غیر از دلار، زمینه ایجاد تهدید جدی برای هژمونی این ارز را به همراه خواهد داشت. یکی از مسایلی که سعودی‌ها در راستای منافع امریکا در اوپک همواره بر آن اصرار می‌ورزند، فروش نفت به دلار آمریکاست. در نتیجه این اصرار سعودی‌ها، وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌تواند اسکناس چاپ کند و نفت بخرد.

دانیل هوی ( Daniel Hui )، مدیر ارشد بخش راهبرد بازار ارز در موسسه جی پی مورگان، در خصوص تقویت ارزش دلار در مبادلات تجاری می گوید: «بنا بر علائمی که در اختیار داریم به این نتیجه رسیده‌ایم که با وجود تقویت عملی دلار در سال 2018 میلادی، بر اساس پتانسیل‌های موجود دوره پادشاهی دلار با وجود حمایتهای گسترده بسیار زودگذر خواهد بود». الگوی رفتاری ایران و سوریه برای استفاده از ارزهای غیردلاری و امکان تسری آن به دیگر کشورهای فروشنده محصولات انرژی همچون عراق و ونزوئلا ، زمینه هرچه بیشتر افول هژمونی دلار را نزد سایر کشورها ایجاد خواهد کرد. علاوه بر این همکاری کشورهایی مانند چین و روسیه با یکدیگر بهترین راه برای مقابله با تحریم های آمریکا علیه آنها و حتی سایر کشورهایی است که به نوعی در تحریم آمریکا قرار دارند.

تلاش های  مشترکی از سال 2018 میلادی، بر طبق رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران برای حذف دلار در مبادلات تجاری دو جانبه بین ایران و روسیه آغاز شده است. آیت الله العظمی خامنه ای رهبر معظم انقلاب اسلامی، همکاری برای مقابله مشترک با تحریم های امریکا بر ضد ایران و روسیه را مفید خواندند و فرمودند: «بدون توجه به تبلیغات منفی دشمنان برای تضعیف روابط کشورها، می‌توانیم تحریم های امریکایی ها را با روشهایی از جمله حذف دلار و جایگزین کردن پول ملی در معاملات اقتصادیِ دو یا چند جانبه، بی‌اثر و امریکا را منزوی کنیم». در اوج بحران اوکراین و الحاق شبه جزیره کریمه به روسیه که مقارن بود با آغاز تحریم‌های کشورهای غربی علیه مسکو، ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور این کشور صادرات محصولات نفت روسیه به سایر کشورها را بر اساس پول ملی این کشور یعنی روبل مطرح کرد.

در اکتبر سال 2019 میلادی، ایده ی مبادلات تجاری با روبل توسط روسیه، در ابعاد گسترده تری  پیگیری و عملیاتی شد. به طوری که ایگور ساچین (Igor Sechin) رئیس شرکت «روس‌نفت» همان سال عنوان نمود، کلیه مبادلات این شرکت با مشتریان خارجی براساس ارزهایی غیر از دلار صورت خواهد پذیرفت. ایده کنار نهادن دلار از معاملات نفتی، فقط از سوی کشورهای رقیبی همچون چین، روسیه یا ایران مطرح نگردیده است، بلکه شامل کشورهای متحد ایالات متحده همچون ژاپن و فرانسه نیز شده است. مقامات این کشورها ایده استفاده از ارزهایی همچون ین ژاپن، یوآن چین، یورو و حتی طلا را پیشنهاد دادند. اقدامات مستکبرانه آمریکا موجب شده است تا بسیاری از کشورهای جهان برای مقابله با هژمونی دلار به سمت بهره‌مندی از سایر ارزهای فعال در اقتصاد جهانی حرکت نمایند.

ایجاد نظام‌های پولی و مالی جایگزین، برای رهایی جهان از هژمونی دلار و جنگ‌هایی که آمریکا برای پیشبرد منافع خود به آن دامن می‌زند، جهان را از بیماری اصلی آمریکا ـ یعنی سلطه جویی ـ خلاص نمی‌کند. اما حداقل یک فضای تنفسی برای اجتماعی کردن اقتصاد، در راستای تداوم بقا و امید به اقتصاد باز جهانی ایجاد می کند. در فوریه‌ی ۲۰۱۵ میلادی روسیه در واکنش به تهدید غربی‌ها برای کنار گذاشتن روسیه از اقتصاد جهانی، ایجاد سیستم بدیل خود به جای سویئفت را اعلام کرد. روسیه هم‌چنین  وضعیت مبادلات سویئفت را که به‌وسیله‌ی آژانس امنیت ملی آمریکا کنترل می‌شد، نیز افشا کرد. همه‌ی این قدم‌ها از سوی کشورهای جنوب و شرق در جهان با هدف خنثی سازی هژمونی دلار برداشته شده و می‌شود. با توجه به اینکه توانایی اقتصاد آمریکا برای رقابت با اقتصاد سایر کشورها با سرعت در حال افول است، حفظ هژمونی دلار مسلط بر اقتصاد جهان برای همیشه میسر نخواهد بود. لذا برای مقابله با خطرات شرایط موجود، همکاری کلیه کشورهای جهان برای اصلاح سیستم مالی موجود اقتصاد جهانی از این منظر، الزامی است.

در نهایت بهترین راه کار برای حل معضل هژمونی دلار در جهان امروز، همکاری کلیه کشورها برای ایجاد یک سیستم مالی جدید بر پایه مجموعه‌ای از ارزهای قدرتمند اقتصاد جهانی است. در غیر اینصورت، گذار از سیستم مالی کنونی جهان به یک سیستم چند ارزی با بحران‌های اقتصادی و سیاسی همراه خواهد بود که امنیت و صلح جامعه‌ی جهانی را به خطر خواهد انداخت. باید اذعان کرد که دلار زدایی از مبادلات همواره به عنوان یکی از راهکارهای موثر مورد توجه قرار گرفته است. برای کشورهایی که مورد هدف تحریم‌های آمریکا قرار گرفته‌اند، بهترین راه مصون‌سازی تجارت خارجی خود، استفاده از سبد ارزی شناور شامل ارزهای متعدد می‌باشد. در این موضوع استفاده از ارزهایی همچون یورو، یوآن، روبل، روپیه و ... در اولویت فعالیتهای تجارت خارجی کشورها قرار دارد و گسترش این روند به معنای پایان هژمونی دلار خواهد بود.