IRIB World Service

در قسمت پایانی از مجموعه متون بیوتروریسم دولتی امریکا و ویروس ابولا»، منافع اقتصادی، سیاسی و نظامی آمریکا از انتشار ویروس ابولا بررسی خواهد شد.

نگاهی به گستره جغرافیایی شیوع ابولا در آفریقا نشان می دهد که این ویروس در کشورهایی مانند گینه، لیبریا و سیرالئون شیوع یافته است که علیرغم فقر، از ثروت خدادادی فراوانی برخوردارند که طمع آمریکا را به لحاظ اقتصادی برانگیخته است. ضمن اینکه واشنگتن به دنبال جلوگیری از نفوذ اقتصادی چین و روسیه در غرب آفریقا نیز است. واقعیت این است که رقابت تسلیحاتی دو ابر قدرت شوروی و آمریکا در دوران جنگ سرد، دانشمندان را به فکر استفاده از ویروس های بیماری زا در اسلحه ها انداخت. اما مسأله اینجا است که چرا به رغم گذشت بیش از سه دهه از شناسایی این ویروس و نیز یک دهه کار آزمایشگاهی برای تهیه واکسن بر روی میمون ها، به یکباره در اواخر سال 2013 میلادی این بیماری در گینه شیوع یافت؟!

جمهوری گینه از جهتی جزو کشورهای ثروتمند و از جهتی جزو کشورهای فقیر قاره آفریقا است. این کشور با در اختیار داشتن حدود یک سوم ذخایر قطعی ماده اولیه آلومینیوم به نام بوکسیت، دومین تولید کننده بزرگ این ماده در جهان است. این در حالی است که صنعت آلومینیوم به دلیل اهمیت فراوان جزو صنایع مهم و استراتژیک در هر کشوری محسوب می‏ شود. همچنین گینه دارای میزان قابل توجهی از ذخایر طلا، الماس و آهن است. به گونه ای که در خاک و زمین نقاط مختلف پایتخت و بسیاری از مناطق این کشور ذرات آهن مشاهده می گردد. بیشترین درآمد این کشور آفریقای غربی، از طریق استخراج معادن آن حاصل می شود. بر این اساس پیش بینی می شود 50 میلیارد دلار سرمایه گذاری در ظرف 10 سال در این حوزه صورت گیرد. در خصوص این سرمایه گذاری رقابت‌های جدی میان آمریکا و چین وجود دارد. لازم به ذکر است که آب فراوان و شرایط آب و هوایی مساعد، زمینه مناسبی برای کشاورزی مکانیزه در مقیاس صنعتی را برای گینه به وجود آورده است. قهوه، غلات، برنج، موز، ارزن، بادام زمینی و عسل بخش مهمی از صادرات کشاورزی گینه محسوب می شود. به همین دلایل کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه نگاه ویژه ای به کشورهای آفریقایی به خصوص کشورهای جنوب صحرای آفریقا دارند.

می توان گفت کشورهایی نظیر گینه، لیبریا، مالی و سیرالئون که کانون اشاعه ویروس ابولا بودند، اهداف خوبی برای کسب منابع خام ارزان قیمت با کیفیت بالا از جمله بوکسیت، مس، طلا، آهن و ... هستند. لیبریا و سیرالئون در زمره کشورهای غنی معدنی سنگ آهن، الماس و تیتانیوم هستند. به همین دلیل علاوه بر آمریکا، چین نیز در سال های اخیر توجه ویژه ای به قاره آفریقا کرده است. از این رو میزان تجارت چین با آفریقا از 10 میلیارد دلار در سال 2000 به 166 میلیارد دلار در سال 2012 رسید و چین به نخستین شریک تجاری آفریقا تبدیل شد. موضوعی که به شدت نگرانی آمریکا را به دنبال داشته است. نگاه خاص پکن به افریقا به خصوص غرب این قاره، به دلیل وجود حدود 60 میلیارد بشکه نفتی در این منطقه نیز می باشد. با توجه به افزایش رقابت برای نفت، برای تنوع بخشیدن به منابع انرژی و تامین نیازهای امنیت انرژی، دولت‌های غربی به خصوص دولت آمریکا، تلاش دارند تا حد ممکن چین را از دستیابی به منابع ثروت آفریقا دور کنند و حضوری انحصاری در این مناطق داشته باشند. در این روند، آمریکا از ابزارهای مختلف از جمله ویروس ابولا بهره برداری کرده است.

با توجه به منافع اقتصادی که آمریکا در مناطق درگیر ابولا دارد، جای تعجب نیست که در طول سال های 2014 و 2015 شاهد انتقال نیروی نظامی آمریکا به لیبریا به بهانه مبارزه با ابولا یا استقرار پایگاه های هواپیماهای بدون سرنشین در مکان های دور افتاده مانند نیجر، جیبوتی، بورکینا فاسو و سودان جنوبی، و حمایت اطلاعاتی ایالات متحده از نیروهای فرانسوی در مالی بودیم. بر این اساس، یکی از دلایل تلاش واشنگتن برای گسترش نفوذ در غرب آفریقا، دست یابی به منابع فراوان معدنی و از طرفی ممانعت از قدرت یابی چین در منطقه است.

طرح آمریکا برای تسلط بر آفریقا در دولت جرج بوش و از طریق وزیر خارجه وقت آمریکا، دونالد رامسفلد، تغییر کرد. این موضوع زمانی بود که مشخص شد چین در حال هموار ساختن مسیر ورود به آفریقا و در حال ایجاد موافقتنامه های تجاری و انرژی جدید است. از جمله این موافقنامه ها، توافقات چین با «معمر قذافی» رهبر مخلوع لیبی برای تقویت مراودات تجاری بود که تهدیدی برای هژمونی غرب در لیبی محسوب می شد. البته در اکتبر سال 2011، ایالات متحده شورشیان را تامین مالی کرد تا همزمان با حملات ناتو، به زندگی قذافی خاتمه داده شود.

پس از آن که اخباری مبنی بر شیوع یکباره ابولا در غرب آفریقا در اولویت خبری رسانه ها قرار گرفت، کشورهای دنیا به فکر جمع آوری پول برای تهیه واکسن بر آمدند. چنانچه کشورهای عضو اتحادیه اروپا 1.3 میلیارد دلار (یک میلیارد و سیصد میلیون دلار)، دولت آمریکا بیش از 100 میلیون دلار، استرالیا 18 میلیون دلار، بریتانیا 80 میلیون پوند و شرکت مایکروسافت 100 میلیون دلار به مراکز تحقیقات پزشکی و درمانی مانند ماساچوست آمریکا پرداخت کردند. نتیجه اینکه مجله پزشکی لانست (Lancet) در شماره 31 جولای 2015 خود به نقل از سازمان بهداشت جهانی از ساخت مؤفقیت آمیز واکسن ابولا توسط سازمان بهداشت و درمان کشور کانادا خبر داد. بر اساس گزارش مجله پزشکی لانست، این واکسن در کشور ابولا زده گینه و بر روی تعدادی از بیماران آزمایش شده و به طور 100 درصد این بیماری را مهار کرده است. بر این اساس، کارشناسان بر این عقیده هستند که حتی با این فرض که واکسن تولیدی شرکت های آمریکایی و کانادایی نتیجه درمانی 100 درصد نداشته باشد، با توجه به گستره شیوع ابولا در آفریقا، اعلام کشف واکسن ابولا، بازار سودآوری برای کانادا و آمریکا ایجاد کرده است. چنانچه شرکت های آمریکایی و کانادایی از یک سو از کمک های گسترده بین المللی برای تهیه واکسن برخوردار شدند و از سوی دیگر منابع مالی فراوانی از محل فروش بدست می آوردند.

گسترش ابولا علاوه بر منافع اقتصادی، منافع نظامی نیز برای آمریکا به همراه داشته است. ایالات متحده آمریکا به موازات بهره برداری‌های تجاری از ابولا، نیروهای نظامی خود را نیز تحت پوشش کمک به جلوگیری از شیوع ابولا، حفظ صلح و حفاظت از تیم های پزشکی در غرب آفریقا، به این ناحیه اعزام کرد. در واقع آمریکا به دنبال بهره برداری از این بحران برای ایجاد یک موقعیت مستحکم در قاره آفریقا برای هدایت و مدیریت ستاد فرماندهی آفریقایی ایالات متحده آمریکا یا همان افریکم (AFRICEM) بود، که در سال 2008 به منظور نظارت بر عملیات امپریالیستی ایالات متحده در این قاره تاسیس شد. چنانچه طرح ایالات متحده برای مهار شیوع ابولا (Operation United Assistance) تحت نظارت این ستاد فرماندهی بود. بیماری مسری ابولا بهانه مناسبی برای استقرار دائمی هزاران نیروی نظامی ایالات متحده در کشوری مثل لیبریا فراهم کرد. رئیس جمهوری سابق آمریکا، باراک اوباما، در 16 سپتامبر 2014 اعلام کرد که یک ستاد مشترک فرماندهی نیروها، به منظور هماهنگی و نظارت بر عملیات کمک ایالات متحده در لیبریا مستقر می شود. اندکی بعد این موضوع تحقق پیدا کرد بدون اینکه حساسیت جدی در افکار عمومی ایجاد کند. در واقع لیبریا آخرین کشور در صف طولانی کشورهای آفریقایی ای است که در دهه گذشته، ایالات متحده پرسنل و تجهیزات نظامی به آن ها ارسال کرده است.

در بحبوحه تشدید تهدیدهای ناشی از شیوع ویروس ابولا، ایالات متحده به بهانه مبارزه با ابولا و کمک به تسریع کمک رسانی ها در غرب آفریقا، از اعزام چهار هزار پرسنل نظامی به این منطقه خبر داد. در پاییز سال 2014، اوباما چهار هزار پرسنل نظامی به بهانه ساخت مراکز درمانی به غرب آفریقا فرستاد. کنگره آمریکا نیز در ماه دسامبر 2014، 5.48 میلیارد دلار (پنج میلیارد و چهارصد و هشتاد میلیون) برای مبارزه با شیوع ابولا در خارج و داخل امریکا تصویب کرد. اوباما در متن سخنرانی خود اعزام این چهار هزار نظامی به غرب آفریقا را «مهمترین واکنش بین‌المللی در تاریخ تأسیس مرکز آمریکایی کنترل بیماری‌های واگیردار» خواند، اما به صراحت اعلام نکرد که این نظامیان مسلح دقیقاً برای انجام چه مأموریتی به غرب آفریقا اعزام شده‌اند. این اعزام نیروهای نظامی در حالی صورت گرفت که به گفته تعدادی از کارشناسان، ارتش آمریکا نیروی تحت آموزش کمک‌های پزشکی ندارد، چه برسد به اینکه تعداد آنها 4 هزار نفر باشد! بر این اساس، بسیار بعید است که نیروهای نظامی بتوانند از عهده مبارزه با ویروس ابولا و معالجه مبتلایان به این ویروس بربیایند. در واقع اگر دولت آمریکا قصد کمک به بهبود شرایط بیماری ابولا را داشت باید به جای چهار هزار نیروی نظامی، چهار هزار نیروی درمانی، بهداشتی و پزشکی به غرب آفریقا ارسال می کرد.

علاوه بر منافع اقتصادی و نظامی، کاخ سفید به دنبال منافع و اهداف سیاسی در آفریقا نیز است. بر این اساس، آمریکا به دنبال تضعیف و حذف رقبای خود مانند چین در رقابت های بین المللی است. همانطور که شیوع بیماری سارس در چین در شرایطی که غرب در رکود اقتصادی به سر می برد، توانست از رشد اقتصادی این کشور بکاهد، شیوع ابولا نیز عامل کاهش سرمایه گذاران چینی و جایگزینی آنها با شرکت های آمریکایی در آفریقا شد. از دیگر منافع سیاسی شیوع ویروس ابولا برای ماشین سرمایه داری ایالات متحده، ایجاد تصویری بشردوستانه از این کشور در رسانه های جهانی است. آمریکا پس از اعلام وضعیت اضطراری و بحران از سوی سازمان بهداشت جهانی در آفریقا، تیم های محدود پزشکی را همراه با تبلیغات گسترده در رسانه های بین المللی روانه این منطقه کرد. همزمان رسانه های غربی، اخباری مبنی بر بی‌توجهی چین به شیوع ابولا در آفریقا منتشر کردند، که باعث واکنش وزارت امور خارجه چین و تکذیب این خبر شد.

افزایش مقبولیت آمریکا در نزد افکار عمومی جهان از جمله آفریقا، هدفی مهم در دیپلماسی جهانی این کشور است، زیرا کاخ سفید می داند که مشروعیت ناشی از این دیپلماسی عمومی می تواند اغراض امریکا را در جهان با کمترین هزینه محقق سازد. در واقع دولت اوباما تحت پوشش یک ماموریت بشردوستانه با هدف مهار شیوع ابولا، برای ایجاد موقعیت سیاسی و نظامی مستحکم در قاره آفریقا بهره برداری کرد. کما اینکه آمریکا و کانادا از واکسن ابولا نیز چنین بهره برداری انجام دادند. این دو کشور از ارائه واکسن ابولا به آندسته از کشورهای افریقایی که همسو با آمریکا نیستند، به بهانه های مختلف خودداری کرده و می کنند. هزینه های اقتصادی حضور آمریکا به بهانه مهار ابولا در غرب آفریقا، در مقایسه با دستاوردهای سیاسی، نظامی و اقتصادی واشنگتن در آفریقا ناچیز است. شیوع این ویروس باعث شد که تأثیرگذاری آمریکا در تحولات کشورهای غرب آفریقا خصوصاً گینه، سیرالئون و لیبریا افزایش یابد.  

جالب اینکه مقامات ایالات متحده پس از پیدایش یک مورد ابتلا به ابولا در تگزاس، دستور به تشکیل گروه پزشکی مبارزه با این ویروس در کل ایالات متحده دادند که در حالت آماده باش کامل باشند، اما در مقابل مرگ چندین هزار آفریقایی بر اثر ابولا، صرفا بر اعزام نیروی نظامی به این منطقه تمرکز کردند. از این رو به نظر می‌رسد واشنگتن در صدد افزایش حضور نظامی، سیاسی و اقتصادی خود در گینه، لیبریا و سیرالئون و جلوگیری از حضور گسترده تر چین در معادن این کشورها و نیز توسعه روابط تجاری با کشورهای ثروتمند آفریقایی بود. در این روند تنها موضوع دسترسی به معادن مطرح نبود، بلکه سرمایه گذاری در زیرساخت ها، راه آهن، جاده، صادرات ماشین آلات صنعتی و کشاورزی، ایجاد کشاورزی مکانیزه، در اختیار گرفتن تجارت محصولات مزروعی این کشورها چشم انداز پر رونقی برای اقتصاد آمریکا گشوده است. در واقع از دید استراتژیست های آمریکایی، ایجاد و حفظ پایگاههای نظامی در مناطق ثروتمند آفریقا در دورانی که لشکرکشی‌ها برای توسعه سرزمینی،و پدیده استعمار و تحت الحمایگی، مشروعیت خود را تحت فشار افکار عمومی جهان از دست داده است، از طریق توجیهات انسان دوستانه مقابله با گسترش بیماری های واگیردار می‌تواند تحقق یابد.

در واقع می توان گفت باراک اوباما، رئیس جمهوری سابق آمریکا، به بهانه مقابله با ابولا تنها سربازان نظامی به آفریقا اعزام کرد، حال آن که آنچه مورد نیاز مردم کشورهای درگیر ابولا بود، متخصصان پزشکی سطح بالا بود. بر این اساس ارزیابی بسیاری از اندیشمندان مستقل از جمله کریگ هولت (Carig Hulet)، تحلیل‌گر آمریکایی مسائل روابط بین‌الملل در مورد طرح دولت ایالات متحده در رابطه با ابولا و آفریقا، این است که استفاده از این عامل به منظور تسلط اقتصادی و نظامی بوده و هست. بدین ترتیب به هزاران نفر از نیروهای آمریکایی دستور داده شده بود که به غرب آفریقا بروند تا در این جنگ موهوم شرکت کنند. اما باید بدانیم که اسلحه ها ویروس ها را نکشتند، بلکه پزشک ها، داروها و سازمان بهداشت چنین کاری را انجام دادند. رسانه های آفریقایی در طول دوران شیوع ابولا و پس از آن از نقش آمریکا در ساخت و اشاعه ویروس مرگبار ابولا برای رسیدن به اهداف کثیف کاهش نسل در قاره آفریقا پرده برداشتند. روزنامه ها و رسانه های کشور گینه در دوران شیوع ابولا از دولت و مسئولانشان خواسته اند تا جلوی ورود سربازان آمریکایی به کشورشان را به بهانه مقابله با ابولا بگیرند.