نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس (9) طرح صلح هرمز
در قسمت نهم از مجموعه مقالات « نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، طرح صلح هرمز را مورد بررسی قرار می دهیم.
ایران به عنوان ضامن امنیت تنگه هرمز در سال 2019 میلادی، طرح صلح هرمز را برای همکاری و شکل گیری امنیت دسته جمعی در این منطقه حساس ارایه کرد. طرح صلح هرمز بر مبنای اصول کلی و الزام آور حقوق بینالملل، استوار شده است. این طرح در چارچوب همزیستی مسالمت آمیز، عدم تعرض، احترام به حق حاکمیت کشورها، عدم دخالت در امور داخلی سایر کشورها بنا نهاده شده است. هدف اصلی طرح صلح هرمز، همکاری کشورهای پیرامون تنگه هرمز است و بمنظورهمکاری کشورهای پیرامون تنگه هرمز، خروج کشورهای خارجی از منطقه و استفاده از دیپلماسی را پیشنهاد میدهد.
در منطقه ی خلیج فارس، در شرایط کنونی به خاطر حضور مداخله جویانه برخی از قدرت های فرامنطقه ای و وابستگی برخی از کشورهای منطقه به امریکا، امنیت کشورهای عربی وابسته به امریکا شکننده است. هدف قرار گرفتن نفت کشها، حضور پررنگ نیروهای فرامنطقه ای در خلیج فارس و عدم تغییر محسوس در وضعیت نیروهای آمریکایی علی رغم وعده های انتخاباتی ترامپ مبنی بر کاهش تعداد آنها، شرایط امنیتی منطقه را پیچیده تر کرده است. ایران همواره نقش محوری در تامین امنیت خلیج فارس داشته و دارد. در این راستا، در سالهای اخیر پیشنهاداتی از سوی ایران ارائه شده که با بیتفاوتی برخی از کشورهای عربی مواجه گردیده است. از جمله ی این طرح ها می توان به گفتگوهای منطقه ای و پیمان عدم تعرض اشاره کرد که مبتنی بر امنیت سازی و ثبات در منطقه می باشند.
در جدیدترین این طرحها، دکتر حسن روحانی رئیس جمهور ایران در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل در روز چهارشنبه 3 مهر 1398 (25 سپتامبر 2019م)، موضوع «ائتلاف امید» در قالب «ابتکار صلح هرمز» را ارائه کرد.دکتر روحانی در تشریح این طرح بیان داشته است: «دکترین امنیتی جمهوری اسلامی ایران حفظ صلح و ثبات در خلیج فارس و تامین آزادی و امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز است. امنیت و صلح در خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز را با مشارکت کشورهای این منطقه میتوان تامین کرد و جریان آزاد نفت و سایر منابع انرژی را تضمین نمود، به شرط آن که امنیت را چتری فراگیر در همه حوزهها برای تمامی کشورها بدانیم. بنا به مسئولیت تاریخی کشورم در حفظ امنیت، صلح، ثبات و پیشرفت در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز، همه کشورهایی را که از تحولات خلیج فارس و تنگه هرمز متاثر میشوند به ائتلاف امید یعنی ابتکار صلح هرمز دعوت میکنم».
ارائه طرح صلح هرمز، از سوی ایران در سازمان ملل متحد نشانه عزم تهران برای دستیابی به سازوکاری جمعی و مشترک برای امنیت منطقه است . این طره همچنین نشانه درک صحیح ایران از شرایط نوین منطقه ای است، وضعیت ایران در شرایط کنونی منطقه از هر زمان دیگری قدرتمندتر است. در سایه اقتدار ایرانی و تقویت محور مقاومت ، قدرت بازدارندگی آمریکا کارایی خود را از دست داده است. نمونه آن اقدام قاطع ایران در هدف قرار دادن پهپاد آمریکایی و ناتوانی واشنگتن در واکنش به آن است که سبب نارضایتی عمده در بین شرکای تسلیحاتی این کشور شد. همچنین ایران با حمله موشکی به پایگاه امریکایی عین الاسد در عراق که در پاسخ به اقدام تروریستی امریکا در به شهادت رساندن سپهبد قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس صورت گرفت، اقتدار خود درمقابل امریکا را بار دیگر نشان داد. از طرف دیگر، کشورهای حوزه خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات در باتلاق جنگهای خودساخته و فرسایشی، درگیر شده اند. نمونه آن حملات پهپادی انصارالله یمن به تاسیسات نفتی آرامکو در سال 2019 میلادی است که نشان از ناکارمدی وابستگی تسلیحاتی این کشورها به امریکا و غرب است.
تحولات مذکور نشان می دهد که راه امنیت پاییدار در خلیج فارس از همکاری های منطقه ای عبور می کند. طرح صلح هرمز، در شرایطی پیشنهاد میشود که ایران از برتری ژئوپلیتیک نسبت به رقبای خود برخوردار است. از نظر کارشناسان طرح صلح هرمز، ادامه بند هشتم قطعنامه 598 سازمان ملل درباره خاتمه جنگ هشت ساله ی عراق و ایران است. این بند مقرر داشته است که: «دبیرکل ضمن مشورت با ایران و عراق و دیگر کشورهای منطقه، راه های افزایش امنیت و ثبات منطقه را مورد مداقه قرار دهد». «جان کلابرسه» مدیر بخش خاورمیانه و آسیا - اقیانوسیه در اندیشکده «خاورمیانه» با یادآوری جزئیات طرح پیشنهادی ایران با نام صلح هرمز،معتقد است: «ابتکار صلح هرمز» ضمن نگاه به جلو، جامع است و ریشه در اصولی اساسی دارد که هیچ طرفی نمیتواند مخالفت خود را با آن توجیه کند. وی زمان ارائه این پیشنهاد را مهم و قابل توجه دانسته و می گوید در صورت پاسخ مثبت دیگر طرفها، زمینه گفت وگوی مستقیم در منطقه خلیج فارس فراهم خواهد شد.
برای ائتلاف امید و طرح صلح هرمز اصول مهمی پیشنهاد شده است که بیشتر آنها قواعد جهان شمول و آمره مورد تایید منشور سازمان ملل متحد و مورد پذیرش تمامی کشورها هستند. از جمله ی این قواعد می توان به لزوم پایبندی به اهداف و اصول ملل متحد اشاره کرد. این موضوع معطوف به ماده اول منشوراهداف سازمان ملل متحد است که مواردی نظیر حفظ صلح و امنیت بینالمللی، توسعه روابط دوستانه میان ملتها بر اساس احترام به اصل برابری حقوقی واستقلال دولتها، همکاری اقتصادی و اجتماعی و ترویج احترام به حقوق بشر و آزادیهای اساسی را در برمیگیرد. از دیگر قواعد حقوق بین الملل که در طرح صلح هرمز مورد توجه قرار گرفته است، می توان به احترام متقابل، منافع متقابل، جایگاه برابر، گفتگو و تفاهم، اشاره کرد. این قواعد بر اساس ماده دوم منشور میباشد که تاکید می کند «سازمان ملل بر اساس اصل برابری حاکمیت کلیه اعضای آن بنیان گذاشته شده است» و «کلیه اعضا باید تعهداتی را که به موجب منشور قبول کردهاند با حسن نیت انجام دهند».
قاعده ی حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات نیز یکی دیگر از قواعدی است که در طرح صلح هرمز قابل مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع نیز برگرفته از منشور ملل متحد و به طور مشخص اصل سوم از ماده دوم آن است که مقرر میدارد: «اختلافات بین المللی اعضا باید از طریق مسالمت آمیز حل و فصل شود». این اصل در واقع مهم ترین مبنای حقوقی گذار به امنیت جمعی در منطقه خلیج فارس است و در واقع از دولت ها میخواهد که با روش هایی مانند مذاکره، مساعی جمیله، میانجی گری، تشکیل کمیسیونهای تحقیق اختلافات خود را حل کنند. یکی دیگر از مهم ترین اصول طرح صلح هرمز توجه به قاعده ی عدم دخالت کشورها در امور داخلی یکدیگر می باشد. اصل عدم مداخله در امور داخلی دولتها به عنوان اصل بنیادین در حقوق بینالملل، مبتنی بر حاکمیت، برابری و استقلال سیاسی دولتها است. این اصل تکلیفی حقوقی بر دولتها برای خودداری از دخالت در امور داخلی یکدیگر تحمیل میکند.
طرح ابتکارصلح هرمز نشان می دهد که ایران به دور از هیاهوهای سیاسی، طرحی حقوقی مبنی مبتنی بر قواعد بین المللی برای همکاری جمعی در خلیج فارس به منطور تضمین امنیت پایدار ارایه کرده است. برهمین اساس نیز حتی اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک در تحلیلی به بررسی چشماندازهای موفقیت طرح ایران، موسوم به «ابتکار صلح هرمز» پرداخته و تاکید کرد می کند : «این طرح میتواند شروعی باشد برای بررسی گسترده مسائل امنیتی و همکاری در زمینه های گوناگون از جمله امنیت انرژی، کنترل تسلیحات، اقدامات اعتمادسازی، قراردادهای نظامی، ایجاد یک منطقه عاری از تسلیحات کشتار جمعی و معاهده عدمتعرض در تنگه هرمز». وابستگی به امریکا و خریدهای گسترده تسلیحاتی کشورهایی نظیر عربستان سعودی ، امارات و بحرین ، نتوانسته است امنیت را برای کشورهای عربی خلیج فارس ایجاد نماید بلکه رویکرد تحقیر آمیز امریکا را علیه این کشورها تشدید داده است. بطوریکه رئیس جمهور امریکا، عربستان سعودی را به عنوان گاو شیرده خطاب کرده است. از اینرو طرح صلح هرمز ایران فرصتی برای کشورهای عربی حوزه خلیج فارس جهت بازنگری در رویکردهای اشتباه گذشته و حرکت به سمت های همکاری های منطقه ای برای ایجاد امنیت پایدار می باشد.
