نفت شیل و رویای آمریکا (9) برنامه پایانی / چشم انداز نفت شیل
در قسمت نهم و پایانی از مجموعه مقالات «نفت شیل و رویای آمریکا»، بخش دوم، چشم انداز نفت شیل، را مورد بررسی قرار می دهیم.
بهرهبرداری از منابع نامتعارف مانند نفت شیل که بیشترین ذخایر آن در امریکای شمالی قرار دارد یکی از راه های تامین نفت ، در بازار جهانی است، موضوعی که به نفع کشورهای غربی است. البته به عقیده کارشناسان این روند پایدار نیست و رسانه های آمریکایی بیش از ظرفیت استخراج، بهره برداری و تأثیرگذاری نفت شیل بر روی این نفت نامتعارف مانور تبلیغاتی می دهند. برجستهسازی ظرفیت منابع نفت شیل آمریکا برای تسلط بر بازار جهانی از سوی رسانههای آمریکایی با دو رویکرد عمده انجام میشود. نخست، نشان دادن تولید روزافزون نفت شیل و دوم، عدم تمرکز بر مخاطرات زیستمحیطی استخراج نفت شیل و عدم انعکاس اخبار مربوط به این مخاطرات.
رسانه های آمریکایی در حالی سعی در بزرگنمایی بازدهی منابع نفت شیل دارند که چاه های نفت شیل برخلاف چاه های نفت متعارف عمر کوتاهی دارند. موضوع بعدی به هزینه های بالا و فناوری پیشرفته استخراج نفت شیل مربوط می شود. به عقیده کارشناسان هزینه استخراج یک بشکه نفت شیل حدود 45 دلار است که رقم چشمگیری است. در نتیجه استمرار تولید آن در حجم کمتر و با فناوری کنونی به لحاظ اقتصادی با هاله ای از ابهام روبرو است. از سوی دیگر سیستم های تولید بسیاری از کشورهای مصرف کننده انرژی بر اساس نفت متعارف طراحی شده است و تغییر این سیستم ها برای سازگاری با نفت شیل هزینه های بسیار سنگینی دارد. دکتر مسعود درخشان، استاد شناخته شده اقتصاد در دانشگاه علامه طباطبایی ایران، می گوید: هرچند وجود ذخایر نفت نامتعارف قطعی است اما عدم اطمینان در رشد دانش فنی به منظور کـاهش هـزینه بسیار سنگین تولید از میادین نامتعارف وجود دارد. همچنین ملاحظات زیستمحیطی میتواند از محدودیتهای اصلی در توسعه بهرهبرداری تجاری از این ذخایر بـاشد. از ایـنرو، نظر به اینکه تولید، انتقال و پالایش نـفت و گـاز نـامتعارف، آلودگیهای زیستمحیطی به مراتب بیشتری در مقایسه بـا نـفت و گاز متعارف دارد، ملاحظات زیستمحیطی و استانداردهای جدید در مبارزه با آلودگیهای ناشی از سوختهای فسیلی، آثـار نامطلوب خود را در قالب محدودیتهای شدیدتر قانونی در بهرهبرداری از سوختهای نـامتعارف در آیـندهای نـه چندان دور ظاهر خواهد داد.
آمریکا با زیر پا گذاشتن قواعد حقوق بین الملل محیط زیست، فناوری بحثانگیز «فراکینگ» (fracking) را در استخراج نفت شیل به کار می برد. همانگونه که در برنامه های قبلی گفته شد، این فرآیند برای هوا، زمین و آب خطرناک است. مشکلات زیاد محیط زیستی ناشی از استخراج منابع نفت شیل، عامل بزرگی برای توقف و عدم ناپایداری تولید در این میادین نفتی در آینده خواهد بود. بنابراین نفت شیل تا تأثیرگذاری چشمگیر بر بازار نفت راه زیادی دارد و آنچه رسانههای غربی در مورد نقش بزرگ جهش تولید در نفت شیل میگویند اغراقآمیز و در جهت مدیریت روانی بازار انرژی در جهان است. البته با توجه به اهمیت روزافزون مسائل زیست محیطی برای مردم جهان، قدرت گیری فعالان و گروههای طرفدار محیط زیست و افزایش معرفی مخاطرات زیستمحیطی استخراج نفت شیل توسط رسانه ها، پنهان کاری های دولت دونالد ترامپ درباره هزینه ها و مخاطرات زیست محیطی استخراج نفت شیل در دراز مدت جوابگو نخواهد بود. در اثر این اطلاع رسانی، فعالان و مردم ساکن در مناطق نزدیک به شیل نفتها، نسبت به استخراج از این منابع که منجر به تغییر اقلیم آب و هوایی کره زمین میشوند بیشتر هوشیار شده اند. این موضوع موجبات افزایش اعتراضها و اعمال محدودیتهای قانونی در آینده را فراهم خواهد کرد. این امر نیز میتواند افزایش هزینهها را برای شرکتهای نفتی فعال در صنعت شیل در پی داشته باشد. مثلاً آگاهی افکار عمومی از مخاطرات زیست محیطی نفت شیل و اعتراض های مدنی در انگلیس در سال 2019 میلادی، باعث شد روش شکست هیدورلیکی برای حفاری چاه نفت و گاز در این کشور ممنوع شود. چنانچه دولت انگلیس رسماً اعلام کرد که به دلیل نگرانی از وقوع زلزله، هرگونه تکنیک استخراج نفت و گاز به نام "شکست هیدرولیکی" را متوقف میکند.
در مورد آینده استخراج نفت شیل دو دیدگاه خوشبینانه و واقع بینانه وجود دارد. توصیف اداره اطلاعات انرژی امریکا (EIA) از آینده وضعیت تولید شیل، دیدگاهی خوشبینانه است. این اداره در اکثر گزارش های خود، نقش نفت شیل را به مانند دیگر منابع نامتعارف آورده است در حالی که واقعیت، مغایر این موضوع است. دکتر مسعود درخشان، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی در ایران، معتقد است: سیاست کشورهای بزرگ وارد کننده نـفت، گاز و نهادهای مرتبط با آنها همچون سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه، آژانس بینالمللی انرژی و اداره اطلاعات انرژی امریکا همواره این بوده است که با ارائه آمار و اطلاعاتی که از مبانی قوی و صحت کارشناسی بـرخوردار نـیست، تصویر گمراهکنندهای از توازن عرضه و تـقاضای نـفت خام و گاز طبیعی در افق 2020،2030 و حتی 2035 ترسیم کنند. برخی کاستیهای جدی در پیشبینیهایی که ایـن نهادها از وضعیت بازار جهانی نفت و گـاز مـنتشر کـردهاند، این است کـه اولاً حجم ذخایر اثبات شده نـفت خام و گاز طبیعی به ویژه در کشورهای عضو اوپک را بالاتر از واقعیت نشان دادهاند. ثانیاً با تأکید بر سیاستهای رایج در بخش انرژی کشورهای بزرگ مصرفکننده در اجرای سـیاستهای مدیریت تـقاضا سـعی میکنند این ذهنیت را ایجاد نـمایند که روند رو به رشد مصرف نفت خام و گاز طبیعی در آینده را میتوان به نحو بهینهای مدیریت نمود و لذا بازار جهانی نفت و گاز با افـزایش شـدید قـیمت روبـهرو نـخواهد شد.
به عقیده دکتر درخشان، علاوه بر دو مورد گفته شده، رسانه ها و مراکز مربوط به انرژی در آمریکا میکوشند حجم ذخایر نفت و گاز نامتعارف و تولید آینده از این ذخایر را بیش از واقعیت برآورد کنند. همچنین این رسانه ها و مراکز مطالعاتی با تکیه بر آمارهایی کـه نوعاً توسط مهندسان و نه اقتصاددانان انرژی تـولید شـده اسـت، سـعی دارنـد ایـن نکته را به اثبات برسانند که سهم انرژیهای تجدیدپذیر همچون انرژیهای خورشیدی، بادی و به ویژه سوختهای زیستی در کل عرضه جهانی انرژی رو به افزایش است. بدین ترتیب نتیجه میگیرند که جهان با کمبود انرژی روبهرو نخواهد شد و قیمتها سیر طبیعی و منطقی خود را طی خواهد کرد و فرآیند سرمایهگذاریها، در شرایطی که عرضه و تقاضا در تعادل خواهد بود، در همه زمینهها از جمله اکتشاف، توسعه، تـولید، ازدیـاد برداشت و کاهش شدید انرژی استمرار خواهد داشت. ضمن آنکه ملاحظات زیستمحیطی نیز به دقت رعایت خواهد شد. اما شواهدی که از استخراج نفت شیل مشاهده می شود، دال بر این است که مخاطرات زیست محیطی آن روز به روز در حال پدیدار شدن و افزایش است. در کنار نگاه خوشبینانه ای که رویکرد رسانه های غربی و به ویژه آمریکایی است، نگاه واقع بینانه نیز وجود دارد. اویل پرایس (Oil Price) از سایتهای معروف جهانی در حوزه انرژی و نفت، در گزارشی به پیشبینی های صورت گرفته در روسیه در خصوص چشم انداز مرگ نفت شیل پرداخته است.
بنابه گزارش سایت اینترنتی اویل پرایس، دلیل کارشناسان روسی این است که علیرغم اینکه تولید نفت شیل همچنان در حال رشد است اما رشد آن ضعیفتر از سالهای گذشته است و تعداد دکلهای حفاری در آمریکا از 851 دکل در سال 2018 به 713 دکل در 2019 میلادی کاهش یافته است. با قیمتهای فعلی نفت، تولید شیل ایالاتمتحده به همان میزان که در سالهای گذشته انجام میشود رشد نمیکند. بسیاری از عوامل، از جمله تأمین اعتبار، سرعت تولید شیل آمریکا را تعیین میکنند. همانگونه که در ابتدای برنامه گفته شد، به این موضوع باید مخاطرات زیست محیطی فزاینده نفت شیل را نیز اضافه کرد.
با این حال باید نفت شیل را به عنوان رقیبی در بازار سوختهای فسیلی پذیرفت اما میزان دوام و پایداری تولیدش درآینده به تحولات فناوری استخراج آن بستگی دارد. امکان دارد استخراج آن با این تبعات بالای زیستمحیطی مانند آنچه در انگلستان رخ داد، ممنوع شود. با این وجود، کشورهای صاحب منابع متعارف مانند ایران، عربستان سعودی و عراق باید از خام فروشی نفت به سمت ایجاد ارزشافزوده نفت در داخل کشور و استفاده بهینه از آن حرکت کنند. زیرا از نفت صدها نوع ماده برای مصارف صنعتی تولید میشود اما خام فروشی نفت حتی از فروش آب معدنی، شیر و آب میوه نیز ارزانتر است.
واقعیت این است که هرچند فناوری استخراج نفت شیل نسبت به سال های قبل الان در وضعیت بهتری قرار دارد ولی کماکان هزینه های بالای استخراج، ویژگی های چاه های نفت شیل و به ویژه مخاطرات زیست محیطی فزاینده استخراج نفت شیل با تکنولوژی فراکینگ، باعث شده که این نفت نامتعارف نتواند تأثیر چشمگیری بر بازار جهانی انرژی در سال های آتی داشته باشد. در میان نقاط ضعف نفت شیل، آسیب های زیست محیطی آن بسیار جدی است. این آسیب ها، شامل ایجاد زلزله، افزایش گازهای گلخانهای مانند گاز متان و دیاکسید کربن، آلوده شدن آبهای زیرزمینی و رودخانه ها، آلودگی صوتی، آلایندگی هوا، آلودگی خاک، بروز انواع بیماریهای خطرناک مانند سرطان و تولد زودرس نوزادان و گرم شدن کره زمین است. از آنجائی که محیط زیست و کره زمین مربوط به یک کشور یا یک دولت نیست و همه از آن استفاده می کنند، باید کاهش استخراج نفت شیل توسط آمریکا تبدیل به مطالبه عمومی به ویژه در آمریکا گردد. چراکه دونالد ترامپ حق ندارد برای افزایش درآمد دولت خود، محیط زیست و جان مردم را با خطر مواجه سازد.
