هژمونی دلاری آمریکا (9) تاسیس پیمانهای پولی و جایگزینی سایر ارزها با دلار
در قسمت نهم از مجموعه مقالات «هژمونی دلاری آمریکا»، تاسیس پیمانهای پولی و جایگزینی سایر ارزها با دلار، را مورد بررسی قرار می دهیم
بدلیل تشدید استفاده ابزاری امریکا از دلار در اقتصادی جهانی ، برخی از کشورها در تلاش هستند تا با جدیت موضوعِ کنارگذاشتن دلار به عنوان یک ارز مرجع را در معادلات اقتصادی خود لحاظ کنند. بطوریکه حدود 60 معاهده دوجانبه براساس ارزهای ملی در دنیا توسط کشورها به امضاء رسیده است که حتی بسیاری از آنها جزو متحدان ایالات متحده هستند. این تلاش های اقتصادی و رویکرد مالی ، برای مقابله با هژمونی دلار، گاهی به صورت پیمان های مالی دو یا چند جانبه بروز می کند. از جمله این پیمان ها، می توان به پیمان پولی اشاره کرد. پیمان پولی یعنی «استفاده همزمان از ۲ پول ملی در پرداختهای مرتبط با تجارت و تامین مالی دوجانبه به گونهای که نیازی به ارز ثالث (دلار) نباشد».
پیمان پولی، ظرفیتی جدید در اختیار کشورها و تجار قرار می دهد و ریسک های تجاری مبتنی بر دلار را کاهش میدهد. این پیمان های دوجانبه به گونهای طراحی شده اند که تحت تاثیر سازوکارهای مالی بین المللی که مبتنی بر دلار هستند قرار نمی گیرد. در سالهای اخیر، ابزارهای متعددی برای پوشش ریسک پیمان های پولی طراحی شده است. چین از جمله کشورهایی است که اقدامات موفقی را برای رهایی از سلطه دلار از طریق سازوکارهای ارز ملی خود به انجام رسانده است. پکن در راستای کاهش وابستگی خود به نظام پرداخت دلاری در انجام معاملات بین المللی، یک سیستم پرداخت فرامرزی یوآنی ایجاد کرده است تا پرداختهای بینالمللی نیز از طریق یوآن انجام شود.
هدف اصلی چین از راهاندازی سیستم پرداخت فرامرزی یوآنی، کاهش وابستگی به پیامرسان مالی سوئیفت و سیستمهای پرداخت دلاری مستقر در آمریکاست. استفاده ابزاری امریکا از سوئیفت بویژه برای تحریم کشورهای مخالف ، دلیل اصلی حرکت پکن برای ایجاد سیستم پرداخت فرامرزی یوآنی است. این سیستم پرداخت چینی، از زمان راه اندازی تاکنون با استقبال فزاینده ی کشورها مواجه شده است و کمک شایانی به اجرایی شدن پیمانهای پولی دوجانبه چین با دیگر کشورها از جمله ایران نموده است. پیش از این چین توانسته بود تا یوآن را به «سبد حق برداشت مخصوص» (SDR) صندوق بینالمللی پول اضافه کند و شرایط گسترش نفوذ این ارز در مبادلات جهانی را بیش از پیش فراهم کند. در سال 2017م پکن توانست با مسکو یک صندوق سرمایهگذاری مشترک ایجاد کند. این صندوق بر مبنای پول ارزی دو کشور حدود 10 میلیارد دلار سرمایه در اختیار دارد.در واقع چین، روسیه به همراه برخی از کشورها نظیر ایران، ترکیه و ونزوئلا پیشتاز استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری و انعقاد پیمان های دوجانبه پولی هستند .
با تصمیم دونالد ترامپ مبنی بر ایجاد محدودیت گسترده بر روند ورود کالاهای چینی به آمریکا، پکن تصمیم گرفت تا تصمیمهای قبلی خود در مورد جایگزینی دلار با یوآن را عملیاتی نماید. در 26 مارس 2018 میلادی چین انعقاد قراردادهای نفتی را با واحد پولی یوآن در بورس شانگهای آغاز کرد. این اقدام را میتوان مکمل طراحی سیستم پرداخت مالی آنلاین یونیون پِی ( Union Pay ) قلمداد کرد که برخی از بانکهای معتبر اروپایی از جمله دویچه بانک آلمان نیز آن را انجام می دهند. در ماه مارس سال 2018، چین روزانه 9.17 میلیون بشکه نفت وارد کرده و رکورد پیشین خود برابر با 8.57 میلیون بشکه در روز را شکسته است این رقم، چین را به نخستین واردکننده نفت در جهان تبدیل کرده است. با توجه به این رکورد، تعیین قیمت نفت با یوآن معنای بیشتری پیدا میکند.
چنانچه گفته شد چین راه اندازی سیستم پرداخت بین بانکی فرامرزی یوآنی موسوم به CIPS را در اولویت قرار داده و فاز اول آن را در سال ۲۰۱۵ میلادی جهت تسهیل فرآیند پرداخت های خرد و کلان یوآنی فرامرزی، راه اندازی کرد. پکن فازدوم سیستم پرداخت بین بانکی فرامرزی یوآنی را در سال ۲۰۱۷ میلادی با هدف ترویج استفاده بیشتر از یوآن در معاملات بین المللی، توسعه داد. پیش از آن و در سال ۲۰۱۴ میلادی بانکهای مرکزی روسیه و چین یک پیمان پولی دوجانبه به مدت سه سال را برای مبادله با یوآن و روبل میان خود به امضاء رسانده بودند. هدف روسیه وچین از امضای این پیمان، کاهش وابستگی به دلار و یورو و استفاده از ارزهای ملی خود در تجارت است. ارزش این پیمان مالی بین چین و روسیه، ۲۵ میلیارد دلار اعلام شده است. چنین رویکرد مالی در مبادلات تجاری میان چین و روسیه با شدت ادامه دارد .
در جدید ترین تصمیم روسیه و چین برای حذف دلاراز میادلات تجاری ، در ابتدای ماه ژوئن سال 2019 میلادی، دیداری بین شی جی پینگ، رئیسجمهور چین با ولادیمیر پوتین در مسکو صورت گرفت. طی این دیدار موافقتنامهای مبنی بر حذف دلار از معاملات تجاری دوجانبه به امضا رسید. در سخنرانی پایانی دیدار روسای جمهور دو کشور، ولادیمیر پوتین اعلام کرد که براساس تفاهم قبلی دو کشور قرار بود سطح مبادلات تجاری دو کشور در حدود 100 میلیارد دلار باشد اما با امضای موافقتنامهی برای استفاده از ارزهای ملی در معاملات بازرگانی دو کشور، مبادلات تجاری به 108 میلیارد دلار افزایش یافته است. «سرگئی لوزیانین» مدیر انجمن شرق دور در آکادمی علوم روسیه در گفتگو با سایت «گازیتو» در سال 2019م می گوید : هر دو کشور چین و روسیه مصمم به استقلال از آمریکا هستند و بر این موضوع بیش از همیشه تاکید میکنند. نه چین برادر بزرگتر روسیه است و نه روسیه خود را برادر بزرگتر چین میداند، اما هر دو تلاش میکنند نظامی را در اوراسیا برپا کنند که بر هژمونی آمریکایی متکی نباشد.
روسیه از جمله کشورهایی است که با آغاز تحریمهای امریکا و اروپا هرچه بیشتر به فکر نجات سیستم ارزی کشور از تسلط دلار و یورو افتاده است. وزیر توسعه اقتصاد روسیه در واکنش به تحریم بانک مرکزی این کشور اعلام کرد که مسکو در حال انجام اقدامات لازم برای کاهش استفاده از دلار آمریکا در معاملات تجاری این کشور است. ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، بارها از وزارت اقتصاد و امور مالی این کشور خواسته بود تا وابستگی خود به دلار را کاهش دهد. پیش از این نیز روسیه پیمانهای پولی با کشورهای نظیر چین، اوکراین، پاکستان وایران به امضا رسانده است. در اواخر آگوست 2015 میلادی، رئیس جمهور روسیه لایحهای را به امضاء رساند که براساس آن دلار و یورو از تجارت میان کشورهای عضو جامعه همسود حذف شود. این موضوع به معنای ایجاد یک بازار مالی واحد بین روسیه، ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و سایر کشورهای عضو به شمار میرود. در بیانیه کرملین آمده است که: «این لایحه به گسترش استفاده از ارزهای ملی در پرداخت های تجارت خارجی کمک میکند. این لایحه همچنین به تسهیل تجارت در منطقه و کمک به دستیابی به ثبات کلان اقتصادی کمک خواهد کرد».
با افزایش تعداد پیمانهای پولی دو و چندجانبه میان کشورهای جهان و ارتقای اعتبار ارزهای ملی کشورها در مبادلات مالی بین المللی میبایست منتظر وقوع تحولات جدی در کاهش کنشگری دلار بود. پیمان های موثر پولی دو و چند جانبه منجر به کاهش استفاده ابزاری ایالات متحده از دلار در مبادلات جهانی خواهد شد. تحولات و فرایند فعلی حاکی از حذف و تضعیف مجموع عواملی است که در دهه های گذشته موجب هژمونی دلار در اقتصاد جهانی شده اند. دکتر ابراهیم رزاقی استاد برجسته اقتصاد دانشگاه تهران عوامل تفوق دلار در طی چند دهه گذشته را در چند عامل خلاصه می کند که در اینجا به آنها اشاره می کنیم. رویکرد سلطهگرایانه آمریکا در حوزه اقتصاد جهانی پس از جنگ جهانی دوم ؛ ارعاب کشورها و وجود پایگاههای نظامی آمریکاییها در بیش از 100 کشور جهان؛ وجود مدیران فاسد خوداستعمارگر در برخی از کشورهای جهان؛ انتقال ثروتهای غارتشده از کشورها به سوی آمریکا به شیوههای مختلف؛ خوشبینی مفرط بسیاری از دولتهای جهان به سازمانهای جهانی که زیر سلطه آمریکایی و با محوریت دلار فعالیت میکنند؛ تربیت نخبگان غربگرا در دانشگاههای غربی بویژه در دوره استعمارنو؛ شکلگیری پدیده خوداستعماری در کشورهای مختلف با هدف فرهنگزدایی بومی و رواج فرهنگ غربی و آمریکایی ». این در شرایطی است که سیر صعودی امضای پیمان های پولی دوجانبه و چندجانبه میان کشورهای جهان و تسری انتقادات از رویکردهای مالی امریکا به متحدان امریکا از جمله کشورهای اروپایی، نشان می دهد که اجماع جهانی برای مقابله با هژمونی دلار در حال ایجادشدن می باشد.
