IRIB World Service

در قسمت هشتم از مجموعه مقالات « نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، دیدگاه صاحبنظران و اندیشکده ها در مورد امنیت تنگه هرمز را مورد بررسی قرار می دهیم.

علیرغم تلاش رسانه های غربی و برخی از رسانه های کشورهای مرتجع عربی برای تهدید آمیز نشان دادن رویکرد ایران در خلیج فارس، نه تنها صاحبنظران ایرانی، بلکه بسیاری از صاحبنظران بین المللی و اندیشکده ها بر نقش محوری ایران در تامین امنیت تنگه هرمز تاکید دارند. از دید صاحبنظران، اقدام امریکا و برخی از کشورها برای  تشکیل باصطلاح ائتلاف امنیت دریایی در خلیج فارس، نه تنها کمکی به امنیت منطقه نمی کند بلکه نتیجه عکس دارد. دکتر حسین امیرعبداللهیان معاون سابق عربی و آفریقایی وزارت امور خارجه ایران با اشاره به سیاست‌ های گذشته آمریکا و متحدانش در ارتباط با منطقه غرب آسیا و به ویژه خلیج فارس معتقد است: «ائتلاف نظامی آمریکا در تنگه هرمز مانند تکرار اشغال عراق و افغانستان و موجب تشدید ناامنی در منطقه است». 

کریستوفر دیویدسون استاد علوم سیاسی دانشکده بین‌ الملل دانشگاه دورهام در لندن در بخشی از کتاب «دومینوی سقوط در خلیج فارس؛ بیداری چهارم در خاورمیانه» از ضدیت برخی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس با ایران به عنوان یکی از دلایل ناامنی و عامل رویکردهای مداخله‌ جویانه خارجی آمریکا در این منطقه یاد کرده است. از نظر وی برخی از رژیم‌ های پادشاهی حاشیه خلیج فارس نظیر عربستان سعودی، امارات متحده عربی و بحرین در سال‌های اخیر بداخلاقی‌ های فزاینده‌ ای را در قبال ایران از خود نشان داده‌ اند که در واقع، این امر از علایم بیماری وابستگی آنها به ترتیبات امنیتی غرب و همچنین حضور پایگاه‌ های نظامی غربی در خاک این کشورها است. 

در میان صاحبنظران مشهور امریکایی، جان مرشایمر استاد دانشگاه شیکاگو و از نظریه پردازان برجسته روابط بین‌الملل، دیدگاه خاصی در مورد امنیت منطقه‌ای به ویژه در تنگه هرمز و رویکرد امریکا به این موضوع دارد. از نظر وی شرق آسیا، آسیای جنوب غربی و اروپا به ترتیب اولویت‌های اول تا سوم استراتژیک برای آمریکا هستند. اهمیت خلیج فارس برای ایالات متحده فقط به این دلیل نیست که این منطقه دارای ذخایر نفت و گاز فراوان است، بلکه این منطقه مهم است زیرا چین به شدت به نفت وارداتی از آن نیاز دارد. آمریکا در حال حاضر بیش از 45 هزار نیروی نظامی در کشورهای کویت، قطر، بحرین، عراق، امارات، اردن و عمان دارد، طبیعتا با توجه به اینکه امریکا ، چین را یکی از دشمنان خود می داند ، حضور این تعداد نیرو برای تامین امنیت انتقال انرژی به چین نیست، بلکه برای اخلال در امنیت منطقه است. حتی جان مرشایمر یکی از انگیزه های آمریکا از اعمال تحریم های حداکثری بر ایران را نیز جلوگیری از تامین نفت مورد نیاز چین از سوی ایران می دانند.

برخی از صاحبنظران امریکایی ضمن اذعان به نقش محوری ایران در تامین امنیت خلیج فارس، تاکید می کنند که در صورت تصمیم ایران به بستن تنگه هرمز به عنوان واکنش به اقدامات تنش زایانه امریکا، عملا کاری از دست امریکا برنخواهد آمد. راکفورد ویتز مدیر برنامه مطالعات دریانوردی دانشگاه تافتس امریکا Tufts University با تایید قدرت نظامی ایران در کنترل تنگه هرمز، می گوید  «نیروهای نظامی ایران به توانایی و قابلیت فوق‌العاده برای بستن تنگه هرمز نیاز ندارند چرا که می‌توانند با استفاده از قایق‌های تندرو، موشک‌ها و یا مین‌ های دریایی و یا استفاده از زیردریایی این کار را انجام دهند. در نتیجه این اقدام، در حمل و نقل و جریان ناوبری اختلال ایجاد شده و به تجارت انرژی آسیب جدی وارد می‌شود و حتی ممکن است جریان نفت از آن آبراهه متوقف شود. آنگاه بسیاری از شرکت‌ های بین‌ المللی مجبور به تعلیق عبور و مرور نفتکش‌های خود خواهند شد.

فیدور لوکیانف Fedor Lukyanov رئیس شورای سیاست خارجی و دفاعی روسیه در مورد رویکرد ایران در مورد امنیت تنگه هرمز با توجه به تحولات سال 2019م معتقد است که تنش‌ها در منطقه تنگه هرمز و خلیج فارس افزایش یافته و ایران نشان می‌دهد که قصد عقب نشینی در برابر اقدامات یک‌ جانبه آمریکا و انگلیس را ندارد. از این رو مشکل می‌توان وضعیت آینده را پیش‌بینی کرد. آلکسی مالاشنکو دیگر کارشناس روسی نیز معتقد است که ایران با ایفای نقش اساسی در امنیت تنگه هرمز نشان داده است که توانایی پاسخ دادن به چالش‌ ها را دارد و آنچه را که می‌خواهد می‌تواند به دست آورد، اما جنگ در هیچ سطحی به نفع تهران یا واشنگتن نیست. آمریکا هم به سود خود نمی‌داند که وارد جنگ شود زیرا پایان کار با این کشور نخواهد بود. 

عبیر کاید کارشناس مسائل غرب آسیا در دانشگاه هاروارد توجه خود را به اهمیت تنگه هرمز به ویژه از لحاظ تاثیرات ناامنی بر اقتصاد کشورهای عربی منطقه معطوف می سازد. وی می گوید: تنگه هرمز شاهراه صادرات نفت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به شمار می‌رود و ۸۰ درصد نفت این کشورها از این تنگه صادر می‌شود. عبیر کاید با اشاره به سخنان دکتر حسن روحانی رئیس جمهوری ایران در جمع ایرانیان مقیم سوئیس که گفته بود: «این اصلا معنی ندارد که نفت ایران صادر نشود و آن وقت نفت منطقه صادر شود» می گوید همه کشورهای صادرکننده و وارد کننده نفت در صورت بسته شدن تنگه هرمز زیان خواهند دید. بسته شدن این تنگه به اقتصاد عربستان سعودی بزرگ ترین ضربه را وارد خواهد کرد. عراق و امارات و دیگر کشورها هم از این موضوع زیان خواهند دید و شاید طی مدت زمان کمی اقتصاد نفتی آنها از هم فروپاشد.

ایلان برمن نایب رئیس اندیشکده شورای روابط خارجی آمریکا نیز با اذعان به نقش محوری و برجسته ایران در تامین امنیت تنگه هرمز، از توان تهران برای بالا بردن قیمت جهانی نفت بدون ایجاد بهانه برای درگیری نظامی با آمریکا سخن گفته است. از نظر برمن دولت ایران می‌تواند اقتصاد جهانی را با افزایش قیمت نفت به دردسر بیندازد، راه آن نیز تنها محدود به بستن تنگه هرمز نیست، بلکه می‌تواند از طریق محدود کردن ترافیک کشتی‌های نفتکش از این آبراه مهم باشد که در این صورت آمریکا هم بهانه کافی برای مداخله نظامی نخواهد داشت. ایران می‌تواند با برگزاری رزمایش‌های نظامی، ترافیک تجاری تنگه هرمز را محدود کند و در این صورت قیمت نفت به شکلی صعودی در بازار جهانی افزایش خواهد یافت. 

 اندیشکده امریکایی شورای آتلانتیک نیز در گزارشی با عنوان «تحریم‌ها موجب می شود ایران در محاسبات جهانی انرژی از اهمیت بالایی برخوردار باشد» معتقد است که امنیت حمل و نقل انرژی خلیج فارس به ایران وابسته می باشد  اهمیت ایران از نظر جایگاه آن در تنگه هرمز همچنان باقی است. قدرت‌نمایی ایران در تنگه هرمز یکی از فاکتورهایی است که قدرت ایران را در مذاکرات احتمالی آینده بالا خواهد برد. در همین راستا، ایران سعی دارد با ایفای نقش مسلط در ساختار امنیتی خلیج فارس، قدرت خود را  افزایش دهد. افزایش فعالیت‌های دریایی در خلیج فارس موثرترین راهبرد تهران برای مقاومت در مقابل فشار حداکثری آمریکا است.

ایران با ایفای نقش کلیدی در تامین امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز، معتقد است که امنیت منطقه باید بر اساس یک سیستم همکاری منطقه ای باشد. در این خصوص محمدجواد ظریف وزیر امور خارجه ایران در سخنانی در موسسه امور بین‌الملل نروژ (نوپی) با اشاره به خطر جنگ و آینده خلیج‌ فارس گفته است که تامین امنیت در خلیج فارس و تنگه هرمز بدون ایران امکان‌پذیر نیست. وی با غیرسازنده دانستن رویکرد دولت‌های فرامنطقه‌ای نسبت به امنیت تنگه هرمز، تاکید دارد «تنها راه، احترام به حقوق بین‌الملل است». ظریف همچنین امنیت در خلیج فارس را از طریق همکاری بین کشورهای منطقه امکان‌پذیر می داند و می گوید که امنیت منطقه اولویت ایران است و در همین خصوص پیشنهاد تشکیل مجمع گفتگوی منطقه‌ای را مطرح کرده است».