هژمونی دلاری آمریکا (8) اقدامات کشورها برای مقابله با هژمونی دلار ( قسمت 1)
در قسمت هشتم از مجموعه مقالات «هژمونی دلاری آمریکا»، اقدامات کشورها برای مقابله با هژمونی دلار(1)، را مورد بررسی قرار می دهیم
صندوق بینالمللی پول در اواسط سال 2018م اعلام کرد که سهم دلار در ذخایر ارزی کشورهای مختلف جهان در سه ماهه نخست 2018 میلادی کاهش یافته است و کشورها به یورو، یوان و پوند گرایش بیشتری پیدا کردهاند. پیشبینی رشد اقتصادی کشورهای جهان و احتمال کاهش تزریق بسته های تشویقی بانکهای مرکزی به بخشهای آسیب دیده اقتصادی، باعث شد ارزهایی غیر از دلار در مبادلات تجاری تقویت شوند. اگرچه بسیاری از تحلیلگران، کاهش ارزش دلار را مطابق خواست دولت دونالد ترامپ برای تقویت توان صادراتی این کشور در برابر رقبایی همچون چین و ژاپن قلمداد میکنند، اما واقعیتهای نظام بینالملل گویای آن است که نوسانات مربوط به کاهش جایگاه دلار در عصر کنونی، نمایانگر تلاشهایی از سوی برخی بازیگران اصلی اقتصاد جهانی برای مقابله با استفاده ابزاری امریکا از دلار میباشد.
با توجه به سیاستهای در حال اجرا بسیاری از کشورها برای استفاده از ارزهای جایگزین، به نظر میرسد که موقعیت دلار به عنوان ارز ذخیره جهانی به خطر افتاده است. هم اکنون نشانههای گوناگونی در جهان مبنی براقدامات مشترک دو یا چندجانبه کشورها در کنار گذاشتن دلار از مبادلات آنها نمایان شده است. روسیه و چین از جمله قدرت های اقتصادی هستند که به شدت از رویکردهای یکجانبه آمریکا در عرصه بینالمللی انتقاد میکنند. اگر پکن و مسکو در پارهای از موضوعات دچار اختلاف نظرهایی میباشند، اما هر دو از رویکرد آمریکا برای استفاده ابزاری از دلار برای تحریم و تحمیل فشارهای سیاسی، به شدت ناراضی هستند.
روسیه و چین از جمله کشورهایی هستند که به اشکال مختلف در حوزههای اقتصادی و سیاسی از سوی امریکا مورد تهاجماتی همچون تحریم و جنگ اقتصادی قرار گرفتهاند. نمونه اخیر آن تحریم شعبه شرکت روس نفت روسیه در ونزوئلا و تحریم ها علیه شرکت های چینی از جمله هوآوی توسط امریکا می باشد. بنابراین روسیه و چین با همکاری اقتصادی دوجانبه و منطقه ای، به دنبال پایان دادن به هژمونی دلار، تضمین رشد اقتصادی خود و تأمین امنیت تجاری هستند. البته این نوع همکاریهای به سطح دو جانبه محدود نبوده و طی سالهای اخیر ایران نیز برای پایان دادن به هژمونی دلار، همکاریهای سه جانبه با چین و روسیه دارد.
ابتکارات چین در پیدا کردن راهکارهایی برای پیروزی در جنگ اقتصادی با امریکا به مذاق واشنگتن خوش نمی آید و همواره تنش هایی را بین دو کشور پدید می آورد. تشدید این تنش های اقتصادی میان چین و آمریکا در دوران ریاست جمهوری ترامپ کار را به آنجا کشاند که چین به عنوان کشوری که بیشترین میزان اوراق قرضه وزارت خزانه داری آمریکا را خریداری کرده بود با هدف حفظ ارزش پولی خود و ورود ارز بیشتر به بازار، اقدام به فروش گسترده این اوراق کرد. چین پیشتر نیز با هدف حمایت از ارزش پول ملی خود اقدام به فروش این اوراق کرده و به انحصاری بودن دلار آسیب جدی زده بود.
تداوم روند فروش اوراق قرضه توسط چین میتواند باعث کاهش چشمگیر بازدهی اوراق قرضه وزارت خزانهداری آمریکا شود. جدال اقتصادی چین و آمریکا با بالا بردن احتمال ترکیب جنگ ارزی و تجاری، سرمایهگذاران را به سمت کنار گذاشتن دلار و استفاده از ارزهای امن تشویق کرده است. به جز چین، سایر کشورها از جمله ترکیه، سوئیس، هند و روسیه نیز سیاست مشابهی را در پیش گرفتهاند و سهم دلار را در سبد دارایی های خود کاهش داده اند. علاوه بر این، تحریم ها و تعرفه های آمریکا علیه اقتصادهایی مانند روسیه، چین و ایران سهم دلار را در ذخایر ارزی بانک های مرکزی جهان کاهش داده است.
اقدامات چین و روسیه میتواند اعتماد سرمایهگذاران به دلار آمریکا به عنوان اصلیترین ارز ذخیره در جهان را مخدوش کند. هر گونه اختلال در عرضه و تقاضای اوراق قرضه وزارت خزانه داری آمریکا میتواند قیمت آنها را کاهش داده و در نتیجه این مساله هزینه استقراض برای دولت آمریکا را افزایش خواهد داد. از سوی دیگر، بهره این اوراق قرضه مبنای نرخ سود در آمریکا است و نرخ بهره سود از وام مسکن گرفته تا وام به شرکتها به آن بستگی دارد و بالا رفتن این نرخ میتواند به کاهش رشد اقتصادی آمریکا منجر شود.
جاگزینی طلا به جای دلار یکی از اقداماتی است که برخی از کشورها برای حفاظت از منابع ذخیره ارزی خود در مقابل هژمونی دلار به آن متوسل شدهاند.این قبیل از اقدامات نه فقط توسط قدرتهای برتراقتصادی بلکه توسط سایر کشورها، نیز پیگیری می شود. به عنوان نمونه بانک مرکزی فیلیپین در ماه می 2019 میلادی اعلام کرد که بر اساس قانون تصویب شده، شرکتهای کوچک اکتشاف طلا که طلای خود را به بانک مرکزی میفروشند، از پرداخت عوارض و مالیات معاف شدهاند، این اقدام به عنوان راهی برای بالا بردن حجم ذخایر طلای این کشور بمنظور فاصله گرفتن از دلار انجام شده است. همچنین بانک مرکزی صربستان نیز اعلام کرد که حجم ذخایر طلای خود را تا پایان سال ۲۰۲۰ میلادی به ۵۰ تن افزایش خواهد داد.
افزایش روند خرید طلا توسط بانکهای مرکزی در سالهای اخیر نشان میدهد که سیستم پولی بینالمللی در حال تغییر به سمت ساختاری است که در آن هژمونی دلار امریکا نقش خود را از دست میدهد و سیستم چند ارزی بر جهان حاکم میشود. با توجه به سوء استفاده امریکا از دلار و نهادهای مالی بین المللی نظیر بانک جهانی، سوئیفت و اف ای تی اف FATF روسیه دلار را به عنوان یک ارز خطرناک معرفی کرده و برهمین اساس مجوز معاملات نفتی با ارز ملی را صادر کرده است. در راستای مقابله با هژمونی دلار، روسها سرمایهگذاریهای خود را در اوراق قرضه دولتی آمریکا بهطور قابلتوجهی کاهش دادند و آن را از ۴۷ میلیارد دلار در ماه آوریل 2018م، به حدود ۳۴ میلیارد دلار در ماه می 2019 رساندند.
روسیه بموازات فروش اوراق قرضه دولتی آمریکا، بدنبال افزایش حجم ذخایر طلای خود است . حجم ذخایر طلای روسیه به بالاترین میزان در 20 سال گذشته رسیده است. بر اساس گزارش بانک مرکزی روسیه، خرید طلا توانسته است به این کشور در تنوعبخشی به ذخایر مالی خود کمک کند. روسیه در 2018م بزرگترین خریدار طلا در جهان بود و 106 تن از این فلز گرانبها را در این سال خریداری کرده است و به زودی چهارمین دارنده بزرگ ذخایر طلا در جهان خواهد بود.
علاوه بر روسیه، امریکا صریحا چین را نیز به تنبیه اقتصادی با استفاده از جایگاه هژمونی دلار تهدید کرده است.استیو منوچین Steve Mnuchin -وزیر خزانهداری آمریکا- اعلام کرده است: «در صورتی که چین تحریمهاعلیه کره شمالی را اجرا نکند، تحریمهای جدید اقتصادی علیه این کشور اعمال خواهد شد...اگر چین از این تحریمها تبعیت نکند ما تحریمهای جدیدی را علیه آنها وضع کرده و دسترسی چین به دلار و نظام پرداخت بینالمللی دلاری را خواهیم بست».این در شرایطی است که چین به جز آمریکا شرکای بزرگ دیگری نظیر ژاپن، کرهجنوبی، روسیه و آلمان دارد و این کشور ها تمایلی به کاهش تجارت با چین، در صورت محدود شدن دسترسی چین به دلار نخواهند داشت.از سوی دیگر یوآن چین نیز به چهارمین ارز پرمبادله جهان پس از دلار، یورو و پوند تبدیل شده است.
به اعتقاد ریان مکماکن Ryan McMaken کارشناس مؤسسه مایسز Mises Institute ، چین برای تحریم شدن از سوی آمریکا بسیار بزرگ است، اینگونه رفتارهای امریکا شاید به سرعت به زوال جایگاه دلار منجرنشود، اما تلاشهای جهانی برای کنار گذاشتن دلار را افزایش میدهد.پیتر شف Peter Schiff، مدیرعامل و مشاور شرکت یوروپاسیفیک Euro Pacific Capital CEO در مورد خرید طلای روسیه و چین معتقد است: «آینده برای آنها مثل روز روشن است. این دو کشور خود را برای زمانی آماده میکنند که دلار دیگر ارز ذخیره جهان نیست. روسیه و چین در سال های اخیر به طور مداوم طلا ذخیره کردهاند تا ذخایر فزاینده جهانی خود را از دلار آمریکا دور سازند. آنها در در سال 2019م بزرگترین خریداران این فلز گرانبها بودند»
با توجه به آنچه ذکر شد، جایگزینی دلار با طلا یکی از راهکارهای کشورها برای مقابله با هژمونی دلار و حفاظت از ارزش ذخایر ملی خود در مقابل نوسانات دلار می باشد. یکی از مهمترین راهکار کشورها برای مقابله با استفاده ابزاری امریکا از دلار، انعقاد پیمان های پولی دو یا چندجانبه و انجام مبادلات تجاری با استفاده از ارزهای ملی خود می باشد. در این روند کشورهایی نظیرایران، روسیه، چین، ترکیه و ونزوئلا پیش رو هستند که در مقاله آتی به این موضوع خواهیم پرداخت .
