IRIB World Service

در قسمت هشتم از مجموعه مقالات «نفت شیل و رویای آمریکا»، بخش دوم، ارزیابی ویژگی های نفت شیل از دیدگاه اندیشکده ها و صاحبنظران، را مورد بررسی قرار می دهیم.

همانطور که در مقالات گذشته به آن اشاره کردیم، طی فرآیند «شکست هیدرولیکی» که برای استخراج نفت شیل استفاده می‌شود، سطح گسترده‌ای از مواد شیمیایی سمی و خطرناک مانند آرسینیک و آب با فشار بالا به بافت‌های شیل در لایه های زیرین زمین تزریق می‌شود. آب با فشار بافت‌های رُسی موسوم به شیل را می‌شکند و نفت و گاز از آن بیرون می‌آید. به عقیده محققان، این روش کار آسیب های زیادی به محیط زیست وارد می کند. ایجاد زلزله، افزایش گازهای گلخانه‌ای مانند گاز متان و دی‌اکسید کربن، آلوده شدن آب‌های زیرزمینی و رودخانه ها، آلودگی صوتی، آلایندگی هوا و آلودگی خاک، بروز انواع بیماری‌های خطرناک مانند سرطان و تولد زودرس نوزادان و گرم شدن کره زمین از جمله آسیب های اصلی استخراج نفت شیل به محیط زیست در کره زمین است.

تحقیقات آژانس حفاظت از محیط‌ زیست در آمریکا (EPA: Environmental Protection Agency) نشان می دهد که در مرحله «شکست هیدرولیکی» برای استخراج نفت شیل در 8 ایالت آمریکا حدود ۴۵۷ ریزش چاه در فاصله ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۲ اتفاق افتاده است. چاه های نفت شیل واقع در ایالت‌های کلرادو، پنسیلوانیا، نیومکزیکو و داکوتا بیشترین لرزش و ریزش را داشته اند. بر اساس تحقیق نشریه معتبر علم و تکنولوژی (science and technology)، نیمی از ریزش‌ها به دلیل نگهداری نفت و گاز برای انتقال بوده است. همچنین ۲۶ درصد ریزش‌های ایالت کلرادو و ۵۳ درصد ریزش‌های داکوتای شمالی از چاه‌هایی بوده که چندین بار ریزش داشتند. علاوه بر این، محققان در منطقه تگزاس متوجه شدند که مواد سمی سرطان‌زا که در شکست هیدرولیکی استخراج نفت شیل استفاده شده بود به درون منابع آبی راه یافته است. در این زمینه «هانا ویزمن»Hannah Weisman استاد دانشگاه فلوریدا معتقد است که بسیاری از ریزش‌ها در چاه های نفت شیل، در حالی صورت می‌گیرد که امکان اصلاح آنها به سادگی وجود دارد و عامل بیشتر این ریزش‌ها تجهیزات و خطوط لوله است. به اعتقاد ویزمن خطاهای انسانی یا آب و هوا نیز در این ریزش‌ها نقش دارد.  

ریستاد انرژی (Rystad Energy)، مرکز تخصصی انرژی نروژ و یکی از مراکز مهم در زمینه مطالعات نفت و انرژی است. این مرکز در تحقیقی ابعاد مثبت و منفی توسعه شیل‌های نفتی در امریکا بر امنیت انرژی بین‌الملل را بررسی کرده است. بر اساس تحلیلی که این مرکز منتشر کرده است، وجه مثبت افزایش استخراج نفت شیل، افزایش عرضه جهانی نفت و کاهش نگرانی درباره قیمت نفت است.  از منظر مرکز تحقیقاتی ریستاد انرژی نروژ، یکی از وجوه منفی استخراج نفت شیل، بهره‌برداری سیاسی آمریکا از آن در جهت اهداف ژئوپلیتیکی خود علیه کشورهای تولید کننده عمده نفت است. این موضوع در میان مدت و بلند مدت امنیت انرژی بین‌الملل را تهدید می‌کند. علاوه بر این موضوع، دغدغه‌های زیست‌محیطی ناشی از استخراج نفت شیل نیز در کانون توجه کشورهای مختلف به ویژه کشورهای اروپایی قرار گرفته است.دکتر ابراهیم رزاقی استاد اقتصاد دانشگاه تهران می گوید: نفت شیل علاوه بر اینکه هزینه استخراج بالایی دارد و آلودگی فراوانی ایجاد می کند، مانعی تأثیرگذار برای رشد استفاده از انرژی‌های پاک مانند انرژی خورشیدی و باد است.

اداره اطلاعات انرژی (EIA: Energy Information Administration)  آمریکا در گزارش دورنمای کوتاه‌مدت انرژی که هفته دوم اکتبر 2019 م منتشر کرد، پیش‌بینی خود از میزان تولید نفت تا پایان سال ۲۰۲۰ را برای چهارمین ماه متوالی کاهش داده است. بر اساس این گزارش، انتظار می رود تولید نفت شیل آمریکا در پایان سال 2020 تنها ۳۷۰ هزار بشکه در روز رشد کند که پایین‌ترین نرخ رشد در چهار سال گذشته خواهد بود و نشانه دیگری از ضعیف شدن دوره رشد سریع نفت شیل است. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی، شمار دکل‌های حفاری نفت آمریکا طی ۱۰ ماه اول سال 2019م، هر ماه کاهش داشته است. همچنین رشد بهره‌وری چاه های نفت شیل نیز ضعیف شده و حفاری در منطقه نفت شیل پرمین باسین (Permian Basin) که بزرگترین منطقه نفت شیل آمریکا است، در مدت ۹ ماه منتهی به اوت 2019 به میزان ۱۱ درصد کاهش پیدا کرده است.

دکتر داوود منظور، محقق اقتصاد انرژی در ایران، می گوید: فناوری و قیمت نفت دو مؤلفه مهم در تولید نفت شیل امریکا هستند. اما امریکا برای کاهش واردات نفت و رسیدن به سیاست استقلال در انرژی، پایبندی ضعیفی به قوانین محیط‌ زیست دارد. چنانچه زمین‌های دارای نفت شیل را جهت تولید بیشتر به سرمایه‌گذاران واگذار کرده است. استخراج منابع نفت شیل مشکلات بزرگی مانند افزایش زمین‌لرزه و خسارت به محیط‌ زیست، کاهش ذخایر آب‌های زیرزمینی و آلوده شدن آن‌ها، افزایش تولید گازهای گلخانه‌ای و آلودگی آب‌های سطحی مناطق مربوطه را دارد و نمی‌تواند با توجه به این معایب و اهمیت محیط‌ زیست در دنیای امروز دوام پیدا کند.

دکتر ابراهیم رزاقی استاد اقتصاد دانشگاه تهران همچنین می گوید: کشورهای صنعتی و در رأس آنها آمریکا با تولید«نفت ارزان» و « ترویج الگوی مصرف‌گرایی» توانسته‌اند سلطه و استعمار خود بر کشورهای در حال توسعه را ادامه بدهند. انرژی ارزان در خدمت تولید کشورهای صنعتی است و برای اینکه قدرت خرید آنان زیاد باشد، تلاش می کنند قیمت نفت را پایین نگه دارند. نفت ارزان در خلیج‌فارس وجود دارد، اما هیچ کدام از این کشورهای منطقه، صنعتی نیستند. به همین دلیل نفت را به صورت خام می‌فروشند و واردات گسترده دارند که منافع اشتغالزایی آن برای کشورهای صنعتی است. رسانه ها و دستگاه های تبلیغاتی کشورهای صنعتی و در رأس آنها امریکا، علاقه به امور مادی، مصرف گرایی و پیروی از مُد را در بین مردم جهان زیاد می‌کنند تا بتوانند محصولات خود را به کشورهای دیگر بفروشند. نفت ارزان سبب رشد دولت هایی مانند آمریکا شده و آنها را ثروتمند می کند. از سوی دیگر، کشورهای صادرکننده نفت نیز پول نفت خود را به دلار تبدیل می‌کنند و سهام آمریکایی می‌خرند که اینکار نیز به نوبه خود موجب افزایش ثروت در این کشور می شود. بر این اساس کشورهایی مانند ایران، عربستان سعودی و عراق باید  دیپلماسی نفتی خود، مدیریت تولید نفت و اتحاد منطقه‌ای را تقویت کنند. این کشورها باید عدم ترویج مصرف‌گرایی و تبدیل نفت خام به فرآورده را برای استقلال کشورهای خود و جلوگیری از استعمار امریکا در پیش گیرند.

دکتر روح‌الله کهن هوش نژاد، محقق در زمینه اقتصاد انرژی در ایران، نیز می گوید: اگرچه ممکن است آمریکا در مجموع صادرات و واردات، واردکننده نفت محسوب نشود اما همچنان حجم عظیمی از نفت و فرآورده‌های نفتی را وارد کرده و واردات این کشور از عربستان سعودی طی دهه گذشته تنها حدود ۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. براساس برخی آمارها، کنگره آمریکا طی چند سال گذشته با این تصور که این کشور از نظر انرژی مستقل خواهد شد، با فروش حدود نیمی از ذخایر استراتژیک نفتی آمریکا برای تأمین بودجه‌ی سایر اولویت‌های دولت موافقت کرده بود. به همین دلیل در حمله به تأسیسات نفتی آرامکو در عربستان سعودی در تاریخ ۱۴ سپتامبر ۲۰۱۹ م ، ذخایر محدود آمریکا نتوانست مانع افزایش قیمت بنزین شوند. واقعیت این است که آسیب‌پذیری مصرف‌کنندگان آمریکایی به قیمت جهانی نفت به میزان واردات نفت آمریکا وابسته نبوده بلکه با میزان مصرف ارتباط دارد؛ بنابراین می‌توان چنین گفت که آمریکا فاصله زیادی برای مستقل شدن در حوزه انرژی دارد. حمله به تأسیسات نفتی آرامکو بیانگر آن بود که آمریکا همچنان وابستگی زیادی به بازارهای جهانی داشته و نمی‌تواند بدون تعامل با سایر کشورها امنیت انرژی خود را حفظ کند.

با توجه به ادامه­ ی وابستگی آمریکا به واردات نفت و تأثیر از قیمت‌های جهانی نفت، آسیب‌پذیری این کشور در این بخش هم چنان وجود دارد. 92 % سیستم حمل‌ونقل آمریکا بر پایه نفت است و آمریکا بزرگترین مصرف‌کننده نفت جهان است. استقلال انرژی امریکا هنوز دور از دسترس است، اما دیگر «وابستگی حیاتی» مانند گذشته به نفت غرب آسیا ندارد. برجسته­ سازی رسانه‌های غربی از منافع نفت شیل به سود کشورهای غربی مصرف‌کننده نفت خام است تا بتوانند بازار نفت را کنترل کنند. نفت شیل برای کشورهای خام فروش نفت، یک تهدید جدی است. اکنون قیمت هر بشکه نفت از فروش همان مقدار شیر و آب معدنی کم‌تر است. این موضوع نشان می دهد که کشورهای غرب آسیا  باید بیش از پیش هوشیار باشند و با ارتقای تجهیزات و فناوری، خام فروشی نفت را پایان دهند.