IRIB World Service

در قسمت هفتم از مجموعه مقالات «نفت شیل و رویای آمریکا»، بخش اول ارزیابی ویژگی های نفت شیل از دیدگاه اندیشکده ها و صاحبنظران، را مورد بررسی قرار می دهیم.

علیرغم اینکه تعداد قابل توجهی از رسانه های آمریکایی درصدد هستند که با ساختن اصطلاح هایی مانند «انقلاب نفتی شیل»، ظرفیت های اینگونه نفت غیرمتعارف را بزرگنمایی کنند ولی اکثر اندیشکده ها و صاحبنظران جهانی در حوزه اقتصاد انرژی، محیط زیست، بهداشت و سلامت با نگاه علمی، انتقادهای جدی به سازوکار استخراج و فراوری نفت و گاز شیل دارند. آنها از سویی نفت شیل را واجد ظرفیت های پایدار برای تأثیرگذاری محسوس در بازار جهانی انرژی نمی دانند و از سوی دیگر با تأکید بر مشکلات متعدد زیست محیطی و تبعات بهداشتی استخراج و فراوری نفت شیل، تولید آن را برای انسان های روی کره زمین مضر می دانند. بر این اساس در برنامه امروز بخشی از دیدگاه های اندیشکده های آمریکایی و صاحبنظران را در این زمینه بررسی خواهیم کرد. با ما همراه باشید.

اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک در گزارشی با موضوع تلاش دموکرات‌ها برای ممنوعیت شکست هیدرولیک به مسئله جنگ نفت شیل با محیط زیست پرداخته است. در این گزارش می خوانیم رشد پرشتاب شیوه استخراج نفت موسوم به «شکست هیدرولیک» یک اهرم ژئوپلیتیک برای ایالات‌متحده به ارمغان آورده که دموکرات‌ها به‌راحتی نمی‌خواهند آن را از دست بدهند. تعدادی از نامزدهای حزب دموکرات که خود را برای کارزار انتخابات ریاست جمهوری سال ۲۰۲۰ میلادی آماده می‌کنند، از تلاش برای ممنوعیت سراسری عملیات شکست هیدرولیک یا فراکینگ سخن می‌گویند. ممنوعیت عملیات شکست هیدرولیک در امریکا برای استخراج نفت و گاز با استقبال گسترده حامیان محیط‌ زیست و فعالان اجتماعی روبرو شده است. در فهرست نامزدهای حامی ممنوعیت این عملیات می‌توان به سناتور الیزابت وارن (Elizabeth Warren) از ماساچوست، برنی ساندرز (Bernie Sanders) از ورمونت و کامالا هریس (Kamala Harris) از کالیفرنیا اشاره کرد. اندیشکده شورای آتلانتیک در یکی از گزارش های خود اعلام کرده است که در یک دهه گذشته از سال 2010 میلادی، شاهد توسعه پرشتاب عملیات شکست هیدرولیک در ایالات‌متحده بوده‌ایم و اینک آمریکا از واردکننده به صادرکننده نفت تبدیل ‌شده است. این اتفاق تأثیراتی نیز بر اقتصاد ایالات‌متحده داشته است. به‌علاوه واشنگتن با این شرایط توانسته از اهرمی قدرتمند در سیاست خارجی بهره گیرد که دموکرات‌ها نمی‌توانند به‌سادگی آن را کنار بگذارند.

عملیات «شکست هیدرولیک» شامل تزریق پرفشار افقی آب، ماسه و ترکیبی از مواد شیمیایی به داخل صخره‌ها است که می‌توان از این حفره‌ها، نفت و گاز شیل استحصال کرد. صنعت شیل سال‌هاست که درصدد است شکست هیدرولیک را جایگزین پاک و سالمی برای زغال‌سنگ معرفی کند. موضوعی که حامیان محیط‌ زیست آن را نمی‌پذیرند. چراکه معتقدند این شیوه استخراج تهدیدی بزرگ برای هوا، آب، سلامت، ایمنی، ثبات اقلیم، تعادل لایه‌های زمین‌شناسی، انسجام جوامع و اقتصاد مناطق در افق بلند مدت است.

در گزارش انجمن مدیریت اطلاعات مربوط به سلامت شهر نیویورک (New York Health Information Management Association) اعلام‌ شده که عملیات شکست هیدرولیک، تهدیدکننده سلامت عمومی و اقلیم جوامع امروز است. یکی از پیامدهای فاجعه‌آمیز این فناوری بر محیط‌ زیست، آلوده شدن آب‌های زیرزمینی، خاک و پوشش گیاهی است. تعدادی از پژوهش‌ها نشان می‌دهد که میان عملیات شکست هیدرولیک و زلزله رابطه معناداری وجود دارد. چنانچه اشاره شد در این فناوری، از فشار بالا برای تزریق به لایه‌های صخره‌ای و استخراج نفت و گاز استفاده می‌شود که بر ثبات لایه‌های زمین‌شناسی، تأثیر منفی می‌گذارد. در نشست سالانه انجمن زمین شناسان آمریکا (Geological Society of America) در سال 2019 میلادی اعلام شد که ۶۰۰ زلزله کوچک روی‌داده در اوهایو، پنسیلوانیا، ویرجینیای غربی، اوکلاهما و تگزاس با فعالیت‌های تولید نفت شیل ارتباط مستقیم داشته است.

رابرت هوارث (Robert W.Howarth) استاد دانشگاه کرنل آمریکا (Cornell University) بر اساس نتایج پژوهش های خود می گوید: فناوری «شکست هیدرولیک» بر کیفیت هوا و اقلیم مناطق پیرامونی نیز تأثیرات ناگواری دارد. میزان انتشار کربن در این فناوری بیش از زغال‌سنگ است. در این عملیات حجم زیادی متان منتشر می‌شود که در کنار آلاینده‌های ایجادشده در فرآیند حمل‌ونقل، یک عامل منفی به شمار می‌رود. تاکنون در چهار ایالت واشنگتن، ورمونت، نیویورک و مریلند، عملیات «شکست هیدرولیک» ممنوع اعلام‌شده است هرچند ممنوعیت سراسری این عملیات در گروی نتایج انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۲۰ خواهد بود.

انتقاد نامزدهای دموکرات از  تبعات زیست محیطی نفت شیل تا حدی است که تعدادی از آنها در حال ارائه طرح ممنوعیت سراسری عملیات «شکست هیدرولیک» در کنگره هستند. البته با توجه به اینکه اکثریت نمایندگان سنا جمهوری خواه و حامی ترامپ هستند، نمی‌توان به تصویب نهایی آن چندان امیدوار بود. به‌علاوه، این قانون می‌تواند در صورت نهایی شدن تنها زمین‌های ملی را پوشش دهد، اما در زمین‌های دارای مالکان خصوصی، همچنان می‌توان از این فناوری بهره برد.

باراک اوباما، رئیس‌جمهور پیشین ایالات‌متحده از حامیان عملیات شکست هیدرولیک بود و بارها در مورد منافع آن سخن گفته بود. صنعت نفت و گاز در ایالات‌متحده از جایگاه قدرتمندی برخوردار است. سال‌هاست که با حامیان محیط‌ زیست و مخالفان عملیات شکست هیدرولیک از سوی اف بی آی همچون تروریست‌های اقتصادی برخورد می شود . 

بر اساس اطلاعات پایگاه ردیابی پول‌ در ایالات‌متحده (https://www.followthemoney.org/)، در کارزار انتخابات ۲۰۲۰ میلادی، صنعت نفت ۳۰ میلیون دلار و عمدتاً به نامزدهای جمهوری‌خواه کمیته‌های حزبی و سایر گروه‌های فعال پول پرداخته یا قرار است که پرداخت کند. کمیته تأمین بودجه ترامپ نیز حداقل ۲.۹ میلیون دلار از صنعت نفت و گاز شیل دریافت کرده است. یکی از تأثیرات اعطای این پول‌ها را می‌توان در اعلام بهت‌آور برنامه ترامپ برای لغو کنترل انتشار گاز متان از سوی دولت امریکا مشاهده کرد.

پرسش اساسی این است که آیا واقعاً دموکرات‌ها خواهان عملی شدن ممنوعیت فرایند شکست هیدرولیک برای استخراج نفت شیل در سراسر خاک ایالات‌متحده هستند؟ با توجه به مواضع باراک اوباما رئیس جمهور سابق امریکا در حمایت از شیوه استخراج نفت شیل، ناظران به عزم دموکرات ها برای ممنوعیت استخراج نفت شیل با تردید نگاه می کنند چرا که عملیات شکست هیدرولیک، تأثیر مثبتی بر اقتصاد و صنعت نفت ایالات‌متحده داشته است. ایالات‌متحده یکی از صادر کنندگان نفت خام و ال ان جی است و نیمی از نفت تولید شده و دو سوم محموله‌های ال ان جی از عملیات شکست هیدرولیک به دست می‌آید. کاخ سفید با این ابزار تلاش می‌کند هژمونی خود را گسترش داده و برای چانه‌زنی بیشتر از آن بهره می‌برد. در این خصوص جک راسموس (Jack Rasmus)، اقتصاددان امریکایی، معتقد است که ایالات‌متحده نگرانی زیادی در مورد افزایش وابستگی اروپایی‌ها به‌ویژه آلمان به گاز صادراتی مسکو دارد و آمریکایی‌ها معتقدند توسعه استخراج نفت و گاز شیل به کاهش نفوذ آن‌ها در قاره سبز منجر خواهد شد.

در ادامه برنامه به گزیده ای از مطالب منتشر شده در اندیشکده «تضمین انرژی آینده امریکا»  SAFE (Securing America’s future energy) خواهیم پرداخت. یکی از دلایل تأسیس این اندیشکده در سال 2004، بررسی راهکارهای کاهش وابستگی آمریکا به نفت و افزایش امنیت انرژی این کشور بوده است. راهکارهای ارائه شده این اندیشکده، نقش مهمی در تصویب قانون امنیت و استقلال انرژی آمریکا در سال 2007 (Energy Independence and Security Act of 2007) داشته است. این اندیشکده همچنین گزارشی به کنگره آمریکا در سال 2019 در مورد ریسک‌های وابستگی این کشور به واردات نفت و راه‌حل‌های کاهش وابستگی ارائه داد. طبق این گزارش، در دهه گذشته اتفاقات زیادی در عرصه انرژی امریکا رخ داده است اما در عرصه وابستگی بخش حمل‌ونقل به نفت تغییر چندانی روی نداده است. تغییرات قیمتی نفت که مهم‌ترین عامل آن کشورهای صادرکننده نفت اوپک است، امریکا را در این عرصه آسیب‌پذیر کرده است. توان اوپک محدودیت‌هایی برای ایالات‌متحده در رشد اقتصادی، مباحث نظامی و حتی در سیاست‌های خارجی پیش آورده است. طبق دیدگاه این اندیشکده، با وجود رشد تولید نفت در آمریکا، این کشور روزانه نزدیک به 1 میلیارد دلار بابت واردات نفت می‌پردازد. در سال‌های آینده با روند مصرف فعلی، آمریکا بی‌نیاز از واردات نفت نخواهد بود و تنها راه، کاهش مصرف نفت است. اما اساساً کاهش مصرف با روح مصرف گرایی آمریکایی در تضاد است.

نفت نقش مهمی در امنیت ملی آمریکا ایفا می‌نماید. بخش عمده‌ای از صادرات نفت دنیا از تنگه‌ها و گذرگاه‌های دریایی انجام می‌شود. تنگه هرمز، باب المندب، تنگه ماراکا مهمترین گذرگاه‌های دریایی نفت هستند. ایران تأمین کننده اصلی امنیت تنگه هرمز است و در امنیت تنگه باب المندب نیز بسیار تأثیرگذار است. طبق گزارش اندیشکده SAFE، ارتش امریکا به دلیل رویکرد مداخله جویانه در منطقه غرب آسیا، هر ساله 81 میلیارد دلار برای حضور در این تنگه ها یا اطراف آنها هزینه می کند که 16 % بودجه پایه نظامی این کشور است. با تقسیم این هزینه بر 19,8 میلیون بشکه در روز مصرف نفت در ایالات‌متحده در سال 2017 هزینه صرف شده نظامی بالغ بر11,25 دلار به ازای هر بشکه می‌باشد. برخی اقتصاددانان با افزودن برخی هزینه‌های نظامی دیگر این مقدار را بالغ بر 30 دلار به ازای هر بشکه می دانند.  

92 % سیستم حمل‌ونقل آمریکا بر پایه نفت می‌باشد و آمریکا بزرگترین مصرف‌کننده نفت جهان است. در سال 2017 مصرف نفت این کشور بالغ بر 19,8 میلیون بشکه در روز بوده که حدود 20 % نفت مصرفی دنیا در آن سال بوده است. طبق گزارش اندیشکده SAFE، نفت غرب آسیا ارزان‌ترین نفت دنیا است و در مقابل، نفت شیل آمریکای شمالی و ماسه نفتی بالاترین هزینه استخراج را دارند. در سال 2017 قیمت نفت شیل آمریکا 60 دلار در هر بشکه بوده و نفت غرب آسیا 29 دلار بوده است. برخی محاسبات حد سودآوری نفت شیل امریکا را در قیمت‌های بالاتر از 40 دلار در هر بشکه می‌دانند و باید توجه کرد برخی هزینه‌ها مانند هزینه‌های تأمین مالی، تأمین زمین و بهره مالکانه پرداختی به دولت در این محاسبه در نظر گرفته نشده است.

در چنین شرایطی ، دولت ترامپ با تلاش فزاینده برای سرپوش گذاشتن بر تبعات و پیامدهای منفی فراوان نفت و گاز شیل درصدد هستند با بزرگنمایی قدرت تأثیرگذاری این نفت غیرمتعارف بر بازار انرژی جهان، مردم آمریکا را به رأی دادن به ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری سال 2020 ترغیب کنند. حال آنکه دموکرات ها حداقل برای بهره برداری انتخاباتی، با استناد به بررسی های علمی درباره مزایا و معایب استخراج نفت شیل و فناوری شکست هیدرولیک معتقدند زیان های این نفت نامتعارف از مزایای آن بسیار بیشتر است. هدف دموکرات ها از بررسی مضرات نفت شیل صرفاً یک هدف تبلیغاتی برای انتخابات 2020 است تا سیاست های نادرست ترامپ را برملا کنند. دکتر ابراهیم رزاقی، استاد اقتصاد در ایران معتقد است: امریکا به واسطه رسانه‌های خود و افزایش رویکرد مصرف‌گرایی باعث سرپوش گذاشتن بر مخاطرات زیست‌محیطی نفت شیل می‌شود. سود نفت شیل برای ثروتمندان و آلودگی آن برای همه مردم است. افکار عمومی جهان باید از تبعات استخراج نفت شیل آگاه شوند.