IRIB World Service

در قسمت هفتم از مجموعه مقالات «نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، رویکرد و منافع چین و کشورهای عربی درباره امنیت تنگه هرمز، را مورد بررسی قرار می دهیم.

چین بازیگر دیگری است که به دلیل رشد اقتصادی سریع و افزایش جمعیت و نیاز مبرم به انرژی، به منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان منبع تولید و انتقال انرژی برای خود می‌نگرد. چین طرح‌های بلند مدتی را در کشورهای عربی منطقه نظیر عمان و سایر اعضای شورای همکاری خلیج فارس در دست اجرا دارد. چین به عنوان یک قدرت تجاری بین‌ المللی نیاز مبرمی به مسیرهای باز بین‌ المللی دارد چرا که 90 درصد تجارت این کشور از همین طریق انجام می‌شود. گذرگاه‌ های اصلی که چین از طریق آنها به تجارت با جهان می‌پردازد را تنگه‌ های مالاکا، هرمز، باب‌ المندب و جبل‌ الطارق تشکیل می‌دهند. نیمی از نفت و نیز یک‌ چهارم گاز طبیعی وارداتی این کشور از راه تنگه هرمز عبور می‌کند که با توجه به مصرف رو به رشد داخلی و جمعیت 1 میلیارد  و 300 میلیون نفری، این وابستگی در دهه های آینده افزایش خواهد یافت. 

یکی از مهم‌ ترین مسائل پیرامون نوع نگرش چین به تنگه هرمز رقابت با آمریکا است که در چارچوب نفوذ در بین کشورهای عربی این منطقه دارای اهمیت زیادی برای پکن  است. در همین چارچوب، از سال‌ ها پیش دستیابی به موافقت‌ نامه تجارت آزاد میان چین و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌ فارس در دستور کار پکن قرار داشته است. چین در سال‌ های اخیر به خوبى دریافته است که چگونه مى‌تواند با قدرت اقتصادى خود بر طرف‌ هاى آمریکایى و اروپایى تاثیرگذار باشد. در سال‌های اخیر این کشور استراتژى متنوع‌ سازى منابع انرژی وارداتى جهت کاهش آسیب‌ پذیرى در این زمینه اتخاذ کرده است. 

تمایل به گسترش نفوذ ژئواستراتژیک در ورای منطقه آسیا-اقیانوسیه و توسعه روابط با دیگر قدرت‌ های بزرگ یا منطقه‌ ای، دومین منفعت عمده چین در غرب آسیا است. در حالی که پکن در گوشه و کنار جهان به طرز فزاینده‌ای در بازارهای تجارت و سرمایه گذاری فعال است، برای این کشور برخی مناطق آشکارا مهم تر از مناطق دیگر است. در اوایل قرن 21 غرب آسیا به خاطر منابع قابل توجه انرژی و موقعیت ژئواستراتژیک خود شاید مهم ترین ناحیه جهان برای پکن در خارج از منطقه آسیا-اقیانوسیه باشد. به همین دلیل است که یکى از نگرانی‌های چین این است که در صورت بروز درگیرى میان این کشور و ایالات متحده بر سر تایوان، آمریکا با کنترل مسیرهاى انتقال دریایى جریان نفت به سوى چین را مسدود سازد. از این رو چین به تنگه هرمز نگاه ویژه‌ای دارد. اندیشکده «خاورمیانه» (Middle East Policy Council) در زمینه نوع نگاه چین به غرب آسیا آورده است: اگر چین تنها به واردات روزانه 2 تا 3 میلیون بشکه نفت نیاز داشت، می‌توانست آن را از  همسایگان خود چون روسیه، قزاقستان، اندونزی و مالزی تأمین کند، اما نیاز فراوان این کشور به خرید گاز و نفت باعث شده است که این کشور نگاهی ویژه به خلیج فارس داشته باشد.

همانطور که اشاره شد از آنجا که بخش عمده‌ ای از نیاز اقتصادی چین را انرژی تشکیل می‌دهد، غرب آسیا کماکان بزرگ ترین منبع واردات نفت چین خواهد بود. نفت به ویژه در این منطقه در روابط دوجانبه چین با عربستان سعودی و ایران اهمیتی محوری دارد. چین که در 60 سال گذشته، گام‌های بلندی را برای تثبیت جایگاه خود در جهان برداشته است. علاوه بر نفت خلیج فارس به گاز این منطقه نیز به عنوان منبعی بلند مدت نگاه می‌کند و به همین دلیل در سال‌ های اخیر سرمایه‌ گذاری‌های عظیمی در صنعت نفت و گاز کشورهای حاشیه خلیج فارس انجام داده است. منابع انرژی و مدیریت مصرف آن یکی از عومل تاثیرگذار بر روند رشد اقتصادی چین بوده است. چین با 1 میلیارد و 300 میلیون نفر جمعیت، سالانه حجم زیادی انرژی مصرف می‌کند و طبق آمار آژانس بین‌المللی انرژی، از سال 2009م به بزرگ ترین مصرف‌ کننده ذغال سنگ، نفت و گاز در آسیا تبدیل شده است. انرژی هسته‌ ای و برق نیز 10 درصد انرژی مصرفی سالانه چین را تشکیل می‌دهد. افزایش مصرف گاز طبیعی هم به دلیل صرفۀ اقتصادی و مسائل زیست محیطی در نیروگاه‌ ها، باعث افزایش تقاضای چین شده است. دانشگاه «جان هاپکینز» آمریکا در تحلیل چشم‌انداز روابط چین با شورای همکاری خلیج فارس برآورد کرده است تا اواخر سال ۲۰۲۰م، حجم تجارت چین با این شش کشور به شدت افزایش می یابد. چین در مقابل ۱۶۰ میلیارد دلار واردات از این کشورها که به طور عمده به حوزه انرژی مربوط می‌شود، حدود ۱۳۵ میلیارد دلار کالا به آنها صادر می‌کند. 

در حال حاضر چین دومین مصرف‌ کننده انرژی در جهان پس از آمریکا می باشد. نیاز چین در حال حاضر به واردات روزانه 12 میلیون بشکه نفت رسیده است، که 33 درصد آن را کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تامین می‌کنند و حمل آن از طریق تنگه هرمز انجام می‌شود. در همین راستا باید افزود که چین برای حفظ و حراست از منافع خود در منطقه نیز فعالیت گسترده‌ ای را انجام داده است. برای مثال، در چارچوب  تلاش‌ های بین‌ المللی برای مبارزه علیه دزدان دریایی در شمال و شمال شرق آفریقا، نیروی دریایی چین از سال ۲۰۰۸ م در سواحل سومالی و خلیج عدن حضور داشته است.  پکن خواهان کاهش تنش در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز و تکیه بیشتر بر ابعاد کارکردی این منطقه به جای ابعاد امنیتی آن است. به همین دلیل دولت چین از پیشنهاد روسیه مبنی بر تامین امنیت گروهی در خلیج فارس حمایت کرده است. به گفته سخنگوی وزارت خارجه چین صلح و ثبات خلیج فارس اهمیت ویژه‌ای در تضمین امنیت و توسعه کل منطقه و جهان دارد. چین معتقد است برای تضمین ثبات و امنیت منطقه، ایجاد روابط خوب همسایگی براساس احترام متقابل حیاتی است.

امنیت تنگه هرمز برای کشورهای عربی منطقه خلیج فارس چه به لحاظ صدور انرژی و چه به لحاظ تجارت غیرنفتی دارای بیشترین اهمیت است. در زمینه انرژی، در کنار حمل نفت از این تنگه، بیش از یک‌ چهارم گاز طبیعی دنیا نیز از این مسیر حمل می‌شود. برای صدور گاز اهمیت تنگه هرمز برای قطر بیش از سایر کشورهای عربی منطقه است. این کشور به عنوان بزرگ ترین تولیدکننده و صادرکننده گاز به ثبات و امنیت در منطقه نیاز دارد تا گاز تولیدی خود را در زمان مشخص به مشتریان خویش که عمدتا در شرق آسیا هستند، تحویل دهد. با توجه به رقابت شدید در بازار جهانی گاز و سرمایه‌ گذاری گسترده آمریکا و روسیه در این صنعت، هرگونه درگیری در منطقه باعث خواهد شد تا بخشی از سهم قطر در بازار گاز نصیب رقبای این کشور شود و آنها بتوانند جای قطر را به‌ عنوان بزرگ ترین تولیدکننده و صادرکننده گاز بگیرند. عربستان سعودی نیز عمده صادرات نفت خود را از طریق تنگه هرمز انجام می‌دهد. 

امارات متحده نیز در صدور نفت خود نیاز مبرمی به تنگه هرمز دارد. اگر چه این کشور به فکر مسیر جایگزین نیز بوده است. بدین منظور در ژوئن ۲۰۱۲م  خط لوله حبشان - الفجیره را تاسیس کرد که طول آن به ۳۸۰ کیلومتر می‌رسد و کاملا در خاک امارات واقع است. این خط لوله از چاه نفت حبشان در ابوظبی در شمال امارات متحده شروع و از مسیر راه شنی شهرک سویحان می‌گذرد و پس از عبور از فراز سلسله کوه‌های حجر به بندر شهر الفجیره در کرانه دریای عمان می‌رسد. الفجیره با مساحتی در حدود ۱۱۶۵ کیلومترمربع و جمعیتی بالغ ‌بر  ۱۳۰ هزار نفر، یکی از 7 امیرنشین امارات متحده عربی است.  این خط لوله شامل ایستگاه‌ های پمپاژ و ظرفیت ذخیره‌ 8 میلیون بشکه‌ ای است که می‌تواند به ۱۲ میلیون بشکه برسد. این خط لوله می‌تواند روزانه سه‌ چهارم صادرات نفت امارات به بازارهای بین المللی را تامین کند.با وجود این حفظ امنیت در تنگه هرمز، برای امارات و دیگر کشورهای صادرکننده نفت منطقه همچنان مهم و حیاتی است.

 خط لوله نفت الفجیره روزانه تنها بخشی از تولید نفت امارات متحده را صادر می کند و این بدان معنی است که امارات همچنان به تنگه هرمز نیاز دارد تا  نفت خود را  به طور کامل صادر کند. همچنین فعالیت بندر الفجیره در تامین سوخت کشتی‌های تجاری تنها در حالی می‌تواند ادامه داشته باشد که عبور و مرور کشتی‌ها از تنگه هرمز تداوم داشته باشد چون انسداد آن به معنای توقف تجارت و دریانوردی و عبور و مرور کشتی‌ها به این منطقه است. با توجه به  اهمیت تنگه هرمز برای صادرات انرژی کشورهای عربی از یکسو و گره‌ خوردن منافع آنها با کشورهای خارجی همچون آمریکا و کشورهای اروپایی از سوی دیگر موجب شده است تا این کشورها با صدور مجوز احداث پایگاه‌ های نظامی متعدد به آمریکا و اروپا، تماما وابسته به قدرت‌ های فرامنطقه‌ ای باشند. اما این رویکرد تاثیر منفی بر امنیت خلیج فارس گذاشته است. ایران نقش محوری در امنیت خلیج فارس داشته و دارد .این موضوع مورد پذیرش قدرتهای بزرگ منطقه ای نیز می باشد و از اینرو نیز نیروی دریای چین و روسیه اواخر سال 2019 رزمایش بزرگ دریایی در آب های چابهار و دریای عمان با نیروی دریایی ایران انجام و بر نقش محوری ایران در امنیت این منطقه تاکید کردند.