نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس (5) نقش و جایگاه ایران در ایجاد امنیت برای تنگه هرمز
در قسمت پنجم از مجموعه مقالات «نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، نقش و جایگاه ایران در ایجاد امنیت برای تنگه هرمز، را مورد بررسی قرار می دهیم.
از نظر ایران، امنیت در تنگه هرمز از دو جنبه سخت و نرم برخوردار است. جنبه سخت آن تاکید ایران بر بازدارندگی با تکیه بر توانمندی های دفاعی ایران و کشورهای منطقه در برابر تهدیدات خارجی است. جنبه نرم آن نیز بر مبنای نقش دیپلماتیک ایران و بهره گیری از این حوزه برای همکاری با کشورهای منطقه ای است. چرا که از نظر ایران، امنیت در تنگه هرمز در سایه مشارکت همه کشورهای منطقه و عدم مداخله کشورهای فرامنطقه ای به دست میآید. از این نظر حضور نطامی و مداخله گرایانه آمریکا مهم ترین تهدید امنیتی خلیج فارس و تنگه هرمز بحساب می آید. بنابراین از نظر ایران برای کاهش تهدیدات در این پهنه، کشورهای خارجی باید از مداخله امنیتی در خلیج فارس پرهیز کنند. از طرفی نیز کشورهای منطقه ای میتوانند از طریق پیمان امنیتی با یکدیگر صلح و ثبات لازم را در منطقه ایجاد کنند.
بی تردید یکی از متغیرهای اصلی در راهبرد دفاعی ایران در تنگه هرمز، تهدیداتی است که متوجه امنیت ایران و سایر کشورهای منطقه است. بر همین اساس، این راهبرد بیشتر حالت تدافعی دارد و بر پایه واقعیت های منطقه ای از جمله مقابله با حضور روزافزون قدرتهای متخاصم فرامنطقه ای استوار است. مهم ترین مولفههای این راهبرد نیز تاکید بر اصل بازدارندگی مبتنی بر اقتدار داخلی و درونزا و تلاش برای تشریک مساعی با کشورهای منطقهای است. این راهبرد نه تنها متضمن امنیت در خلیج فارس و تنگه هرمز، بلکه فراتر از آن امنیت جریان انتقال نفت از این منطقه است که برای وارد کنندگان این ماده حیاتی در اروپا و شرق آسیا بسیار حائز اهمیت است.
راهبردهای بازدارنده ایران برای امنیت سازی در تنگه هرمز به عبارتی همان ابزارهای قدرت سخت هستند. اتخاذ الگوی بازدارندگی ایران در تنگه هرمز در مقابل قدرت مداخله گر آمریکا، پتانسیل های نظامی ایران را برجسته می سازد. تنگه هرمز به عنوان جزئی از خاک و حاکمیت ایران، بخشی از جغرافیا و ظرفیت دفاعی ایران است . از آنجا که حضور قدرت های مداخله گر در تنگه هرمز در حال افزایش است، افزایش ظرفیت های نظامی ایران در این حوزه نیز برای تامین امنیت منطقه ضروری می باشد . بنابراین، ایران نیاز به ظرفیت های دفاعی ویژه در تنگه هرمز دارد.
مهم ترین موضوع در راهبرد دفاعی بازدارنده ایران در خلیج فارس تاکید بر توان پدافندی است. نشریه میلیتاری تایمز در گزارش اواسط 2019 م خود در مورد قدرت پدافند موشکی ایران در خلیج فارس معتقد است که این پدافند حتی کار را برای هواپیماهای اف 22 آمریکا نیز دشوار کرده است. پدافند ساحلی ایران تمام خلیج فارس را برای کشتیهای جنگی نیروی دریایی آمریکا به منطقه ممنوعه تبدیل کرده است. پدافند موشکی زمین به هوای ایران نیز تهدیدی قابل توجه برای خلبانان آمریکایی است. زرادخانه موشک های بالستیک و کروز ایرانی نیز تاسیسات نظامی آمریکا در حوزه استحفاظی سنتکام را در خطر قرار میدهد. تلفات آمریکا در صورت تهاجم به ایران و تهدید امنیت خلیج فارس، میتواند زیاد باشد. ایالات متحده برای اینکه پدافند هوایی یا حداقل سیستم های هشدار دهنده ایران را شکست دهد، باید به صورت فیزیکی از نزدیک آنها را از کار بیاندازد که این امری غیرممکن است. دپوتلا Depotella رئیس موسسه مطالعات هوافضای میشل The Mitchell Institute for Aerospace Studies با بیان اینکه حمله هوایی احتمالی به ایران، نیازمند تعداد زیادی از جنگنده های رادارگریز و البته نزدیک شدن بیش از حد آنها به سطح زمین برای صدمه زدن به سامانههای پدافند موشکی اس-300 و باور 373 است، هشدار میدهد که سیستم یکپارچه پدافند هوایی ایران به قدری پیچیده است که کار را برای جنگنده های اف-22 و اف-35 آمریکایی بسیار سخت میکند.
اما در کنار توان پدافند موشکی، مهم ترین عوامل در راهبرد بازدارنده ایران در مقابل تنش زایی امریکا در خلیج فارس، استفاده از انواع تجهیزات تهاجمی مانند قایق های تندرو، ناوهای جنگی، مینهای دریایی و زیردریاییها می باشد. قایق های تندروی ایرانی بسیار سریع تر و مجهزتر از نمونه های مشابه موجود در اختیار سایر کشورها هستند و به طور موثرتری توانایی رویارویی با شناورهای رزمی پیشرفته دشمن را دارند. این شناورها به رادارهای دریایی، سامانههای الکترونیکی پیشرفته ارتباطی، موشک های کروز کوتاه برد با بُرد 25 کیلومتر و میانبرد ضدکشتی، اژدرهای کالیبر متوسط و بزرگ و مینهای دریایی در کنار تسلیحات سنتی خود یعنی تیربارهای نیمه سنگین، راکت انداز و موشک های دوش پرتاب سطح به هوا مجهز هستند. این شناورها حتی در آب های اقیانوس هند نیز برای حمایت از شناورهای مورد تهدید از سوی ناوگان دشمن و متوقف کردن زیردریایی کشورهای فرامنطقه ای که قصد عبور از تنگه هرمز را داشتند، کارنامه موفقی داشته اند. علاوه بر تجهیز نیروهای مسلح ایران به سریع ترین قایق های تندروی جهان، قایق های تندروی بدون سرنشین نیز برای اجرای مأموریت های لازم در خلیج فارس توسعه و ارتقاء داده شدهاند.
ناوهای جنگی ایران در خلیج فارس از دیگر تجهیزات تدافعی ایران هستند که شامل کلاس های مختلف ناوچه و انواع شناور موشک انداز سریع، ناو و ناوشکن و انواع کلاس های ناوهای محافظ می باشند. این شناورها قابلیت شلیک چهار موشک دوربرد ضد کشتی نور با برد 120 تا 170 کیلومتر و موشک قادر با برد بیش از 200 کیلومتر را دارند. توپهای 114 و 76 میلیمتری این ناوها نیز از برد و قدرت کافی برای تهدید کشتیهای متجاوز برخوردار هستند. توانایی ضدزیردریایی های ایران نیز برای همکاری با سایر نیروها جهت مسدود کردن احتمالی تنگه هرمز کاملا کارآمد است. مینهای دریایی ایران نیز از دیگر تجهیزات نظامی هستند و انواع مختلفی دارند که شامل نمونه های «مغروق» و «شناور» و نمونههای «کنترل از راه دور» هستند.
ایران در خلیج فارس از زیردریایی های بسیار کوچک استفاده می کند که در سواحل کم عمق خلیج فارس امکان مانور دارند و به سختی رادار میتواند آنها را شناسایی کند، این زیردریاییها موسوم به Cillo-clas برای عملیات زیردریایی ها موسوم به ضدکشتی در آب های کم عمق خلیج فارس استفاده میشود. ایران با دراختیار داشتن این سلاح ها توانایی مقابله با هر گونه تهاجم نظامی در تنگه هرمز را خواهد داشت. زیردریایی های ایران به موشکهای جدید نیز مجهز هستند و مدت زمان حضور آنها در عمق آب نیز افزایش یافته است. زیردریایی ها همچنین می توانند از اژدر ایرانی «حوت» به عنوان سریع ترین اژدر رادارگریز جهان استفاده کنند که معادل 100 متر در ثانیه سرعت دارد که حدود سه برابر بیشتر از رقیب آمریکایی آن است. موشک های این زیردریایی ها کاملا رادارگریز است. یکی دیگر از توانمندی های جدی ایران علیه نیروهای متجاوز و تروریست آمریکایی در منطقه، زیردریایی نیمه سنگین «فاتح» است که به موشک های «زیرسطحی به سطح» با برد حدود 2 هزار کیلومتر مجهز شده است. همچنین می توان به زیردریایی کلاس غدیر اشاره کرد که با تعداد کمی از خدمه میتواند چندین اژدر و موشک کروز به سمت اهداف متخاصم شلیک کند. برایان کلارک دستیار ارشد پیشین عملیات نیروی دریایی آمریکا در سال 2019 م در گفتگو با مجله میلیتاری تایمز میگوید: «این زیردریایی کوچک است، به همین دلیل میتواند در آبهای کم عمق خلیج فارس به راحتی عملیات کند. ردیابی آن نیز با سونار یا همان رادار صوتی دشوار است زیرا نه تنها صدای بسیار کمی دارد، بلکه به دلیل جثه کوچک، سونار نمیتواند آن را نشان دهد».
ایران در مقایسه با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس، بیشترین طول ساحلی را دارد. ایران با داشتن 1375 کیلومتر خط ساحلی از بندر عباس تا دهانه اروند، تقریبا 57 درصد کل سواحل خلیج فارس را در اختیار دارد. توانمندی های دفاعی ایران منحصر به منطقه خلیج فارس تا تنگه هرمز نبوده، بلکه فراتر از آن تمام دریای عمان تا بندر چابهار را در بر می گیرد.حساس ترین جزایر راهبردی تنگه هرمز به ایران تعلق دارد. تمام کشتی هایی که از تنگه هرمز عبور می کنند، از میان جزایر ایرانی تنب بزرگ، فارور، ابوموسی و سیری عبور میکنند. به علاوه، خط ساحلی ایران در صدور انرژی از این منطقه نقش حیاتی بازی میکند. زیرا تانکرها و نفت کش ها از مسیرهایی عبور میکنند که بسیار نزدیک به خاک ایران، جزایر تحت کنترل و پایگاه های نیروی دریایی ایران در خلیج فارس هستند. این حساسیت بالا و توانایی ایران به انسداد تنگه هرمز در صورت هرگونه حمله نظامی امریکا، اکنون به یکی از دغدغههای کشورهای صنعتی برای تضمین امنیت صدور انرژی شده است. این کشورها با آگاهی از رویکرد دفاعی مشروع ایران، گاه آشکار و گاه غیرمستقیم از نقش تنش زایانه امریکا در خلیج فارس که می تواند موجب یک درگیری بزرگ در این منطقه شود، انتقاد می کنند. بر همین اساس نیز ایران، چین و روسیه در اواخر سال 2019 با برگزاری رزمایش مشترک و بزرگ دریایی در سواحل چابهار و آب های دریای عمان و خلیج فارس به تنش آفرینی امریکا در منطقه هشدار دادند .
کشورهای عربی حوزه خلیج فارس بر اساس یک راهبرد اشتباه و ناکارآمد همواره برای تامین امنیت، خود را نیازمند حضور نظامی امریکا و استعمار انگلیس دانسته اند و تبدیل به گاوهای شیرده برای امریکا شده اند. حال آنکه این منطقه نیازمند نظمی فراگیر، جامع و پایدار است که در بلند مدت نیروهای فرامنطقه ای در آن حضور نداشته باشند.ساختار امنیتی فراگیر می تواند مبتنی بر همکاری جمعی کشورهای عضو منطقه باشد. بنابراین راه حل مقابله با تهدیدات امنیتی خلیج فارس توسل به نیروهای نظامی تروریست آمریکا نیست. تجربه تاریخی نشان میدهد که ترتیبات امنیتی مبتنی بر تنش زایی ،خشونت گرایی و منفعت طلبی دولت های فرامنطقه ای نه تنها کمکی به حفظ امنیت خلیج فارس نخواهد کرد، بلکه موجب بیاعتمادی و نهایتا ناامنی بیشتر میشود. بر همین اساس، ایران همکاری کشورهای منطقه خلیج فارس و حفظ و ثبات آن بدون دخالت قدرتهای بیگانه در چارچوب فرمولی اصولی و اطمینانبخش که مبنای تفاهم مشترک همه کشورهای خلیج فارس باشد را دنبال میکند.
