نفت شیل و رویای آمریکا (5)/ تبعات زیستمحیطی استخراج نفت شیل (1)
در قسمت پنجم از مجموعه مقالات «نفت شیل و رویای آمریکا»، تبعات زیست محیطی استخراج نفت شیل، را مورد بررسی قرار می دهیم.
یکی از دغدغه های فراگیر و جدی در فرآیند استخراج نفت شیل که «فراکینگ» (fracking) نام دارد، تأثیرات مخرب زیستمحیطی فراوانی آن است. فراکینگ، فرآیند استخراج نفت و گاز از درون سنگریزههای زیرزمینی با استفاده از آب با فشار بالا است که طی آن، آب، ماسه و مواد شیمیایی با فشار بسیار زیاد به اعماق زمین پمپ میشود تا سنگهای رسوبی حاوی هیدروکربنها بشکنند و در نتیجه آن، نفت و گاز استخراج شود. کارشناسان محیطزیست بر این باورند که تولید نفت و گاز از راه فناوری فراکینگ به محیطزیست آسیبهای بسیاری وارد میکند. گفته میشود که این فرآیند برای هوا، زمین و آب بسیار خطرناک است.
مواد شیمیایی مورد استفاده در فراکینگ که سمی هستند از شکافهای ایجادشده در این فرآیند، وارد سفرههای آب زیرزمینی میشوند و آنها را آلوده میکنند. همچنین فرآیند فراکینگ حجم قابلتوجهی فاضلاب تولید میکند. یکی از روشهای دور کردن فاضلاب، تزریق مجدد آن به اعماق زمین است. استفاده از این روش باعث نرم شدن لایههای زیرزمینی و روان شدن گسلها میشود و در نتیجه آن، وقوع زمینلرزه امکانپذیر میشود. محمدرضا سعیدی نیاسر، کارشناس محیط زیست و انرژی در ایران معتقد است: «در اروپا به دلیل کمبود فضای زمـینی و تـراکم جمعیت و پارامترهای سخت زیستمحیطی و تـأمین نسبی نـفت و گـاز از روسـیه و سایر کشورها، هنوز به صورت جـدی فعالیتی برای استخراج از منابع غیرمتعارف مشاهده نمیشود».
در سال 2019 میلادی، از ترس زلزله، روش شکست هیدورلیکی برای حفاری چاه گاز در انگلیس ممنوع شد. دولت انگلیس اعلام کرد که به دلیل نگرانی از وقوع زلزله، هرگونه تکنیک استخراج گاز به نام "شکست هیدرولیکی" را متوقف میکند. این تصمیم بعد از آن گرفته شد که اداره نفت و گاز انگلیس اعلام کرد که میزان لرزشهای ناشی از این روش حفاری، قابل پیشبینی نیست. چاههای حفر شده برای نفت شیل، هرگز نمیتوانند از بین بروند یا بازیافت شوند. سازههای فلزی و بتونی با گذشت زمان به آرامی در پوسته زمین فرو میروند. سرانجام تمام چاههای این فرآیند نشست میکنند و آسیب جدی به محیطزیست منطقه میزنند.
اما آمریکا در سال 2019 م با به کار بردن گسترده فناوری بحثانگیز «فراکینگ»، به بزرگترین تولیدکننده نفت جهان تبدیل شده است. آمریکا در صدد است بدون توجه به آسیب های زیست محیطی با ادامه روند استخراج نفت شیل، شرایط بازارهای جهانی نفت را بنفع خود تغییر دهد. از این رو تولید نفت شیل در آمریکا در حال تبدیل شدن به یک معضل جدی در سطح منطقه و جهان است. چراکه محیط زیست یک عامل درون کشوری نیست که دولت آمریکا بخواهد به دلیل منافع تجاری تصمیم یکجانبه در مورد آن بگیرد، بلکه عاملی جهانی است و بر زندگی تمامی بشر اثرگذار است.
عمده اثرات مخرب زیستمحیطی استخراج نفت و گاز منابع شیل را می توان در چهار مورد خلاصه کرد. آسیب اول شامل اثرات خطرناک فاضلاب زیاد حاصل از حفاری منابع رسی به روی موجودات آبزی و ایجاد آلودگی در بستر رودخانهها و منابع آب زیرزمینی می باشد. آسیب دوم آلودگی صوتی و آلایندگی هوا است. آسیب سوم وجود ترکیبات سمی و خطرناک در مواد شیمیایی تزریقی به چاه و اثرات زیستمحیطی آن می باشد. آسیب چهارم استخراج نفت شیل، انتشار و نشت گاز متان و دیاکسید کربن در حین حفاری و افزایش گازهای گلخانهای در حین انجام شکست هیدرولیکی و همچنین افزایش فعالیت ارتعاشی زمین در حین حفاری و امکان بروز زمینلرزه است.
یکی از اثرات مخرب استخراج نفت شیل، انتشار زیاد انواع گازهای آلاینده است. طبق تحقیقات موسسه آمریکایی مدیریت اراضی BLM (Bureau of Land Management) ، استخراج نفت شیل، گازهای آلاینده زیادی از جمله دیاکسید سولفور، سرب و اکسیدهای نیتروژن را در هوا منتشر میکند و تأثیرات بدی بر روی هوا، آب و زمین اطراف پروژهها میگذارد. فرآیند تقطیر این نوع نفت، میزان مه دود را در منطقه استخراج افزایش میدهد. سازمان حمایت از منابع طبیعی آمریکا (Natural Resources Defense Council (NRDC)) اعلام کرده، انتشار گازهای گلخانهای ناشی از استخراج نفت شیل دو برابر نفت خام طبیعی است. در نتیجه در اثر تولید صد هزار بشکه نفت شیل، ١٠میلیون تن گازهای گلخانهای به جو زمین فرستاده میشود.
دکتر علی طاهری فرد، استاد اقتصاد دانشگاه در ایران می گوید: «شاید یکی از دلایلی که آمریکا از «معاهده پاریس» (Paris Agreement) شانه خالی کرد، این بود که نمیخواست استخراج نفت شیل را تعطیل کند. معاهده تغییرات اقلیمی پاریس ذیل چارچوب پیماننامه سازمان ملل و با هدف کاستن از انتشار گازهای گلخانهای، در کنفرانس «تغییر اقلیم» سازمان ملل متحد در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵ در پاریس تصویب شد تا پس از به حد نصاب رسیدن اعضاء، از سال ۲۰۲۰ اجرا شود. بر اساس سیاست اعلامی، معاهده پاریس در صدد است با محدود ساختن استفاده از منابع فسیلی مانند نفت و گاز به کاهش انتشار گازهای گلخانهای و دمای زمین بپردازد».
یکی از اثرات مخرب دیگر استخراج نفت شیل، آلودگی منابع آبهای زیرسطحی و رو سطحی مخصوصاً آبهای شیرین است. در یک عملیات شکست هیدرولیکی که برای استخراج نفت شیل استفاده میشود به طور متوسط 20000 متر مکعب آب مصرف میشود که به خصوص در مناطق خشک تأمین آن دشوار است و بر منابع آبی زیرزمینی و یا سطحی تأثیر منفی می گذارد. برای بهبود عملیات شکست، این حجم زیاد آب، با مواد شیمیایی متفاوتی مخلوط میشود و میتواند منشأ آلودگیهای آبهای منطقه شود. علاوه بر آن، آب برگشتی در عملیات ممکن است حاوی مواد سمی شامل فلزات سنگین، موارد هیدروکربور (hydrocarbon) و مواد رادیواکتیو باشد که از مخزن به آن وارد شدهاند. گسترش شکستگیها ممکن است این مخازن را به سفرههای آب زیرزمینی متصل کند و باعث آلودگی آنها به گاز و مواد شیمایی شود. مواردی از وجود گاز در چاههای آب در جنوب آمریکا مشاهده شده که مربوط به عملیات شکست هیدرولیک در استخراج نفت شیل است. نشت گاز به سطح زمین و آلودگی هوا نیز از خطرات بالقوه این عملیات محسوب میشود.
در این خصوص، دکتر ابوالقاسم طاهری، استاد دانشگاه در ایران، می گوید: «طبق مطالعات زمینشناسی در ایالات متحده روش شکافت هیدرولیکی باعث بروز زلزلههای کوچکی در عمق زمین میشود که اغلب آنها آنقدر کوچک هستند که از نظر ایمنی مشکلی ایجاد نمیکنند ولی در عملیات استخراج مایعات حاصل از استخراج و آبهای پسماند به سطح زمین برمیگردند. اغلب آبهای برگشتی به داخل چاههای عمیق تزریق میشوند که تزریق این مقدار آب به عمق زمین میتواند منجر به زلزلههای بزرگتر و خطرناک شود».
در فرایند استخراج نفت شیل به روش فراکینگ، حجم عظیمی از آب سمی به سطح زمین بازگردانده میشود. این آب سمی با مواد شیمیایی مورد استفاده در فرآیند شکستن و مواد خارج شده از سنگ شیل از جمله فلزات سنگین و عناصر رادیواکتیو ترکیب می شود. آلودگی اضافی سفرههای آب و آبهای سطحی در اثر انتقال متان، نشت چاهها و حوادث ایجاد میشود. بهروز نامداری از کارشناسان نفتی در ایران در مورد آلودگی منابع آبهای زیرسطحی و روسطحی معتقد است: «در فرآیند شکافتن، از حجم زیادی آب استفاده میگردد، به عبارتی برای هر چاه معادل ۲ تا ۹ میلیون گالن یعنی اینکه برای تولید هر بشکه نفت به ۲۶ لیتر آب نیاز است. این آب اغلب آلوده به مواد رادیو اکتیو، فلزات سنگین، مواد معدنی و نمک است و به سرمایه و انرژی هنگفتی برای تصفیه نیاز دارد. به همین علت آب مستحصل را با تزریق در چاههای پسماند، دور میریزند چراکه حمل و دفع اینگونه آبها به نوبه خود شامل ریسک نشت و آلوده کردن خاک و سفرههای زیرزمینی است».
