IRIB World Service

در قسمت سوم از مجموعه مقالات «نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، رویکرد ایران به امنیت تنگه هرمز، را مورد بررسی قرار می دهیم.

ایران با سابقه طولانی در برقراری امنیت در خلیج فارس، تنگه هرمز و دریای عمان همواره ضامن ثبات و آرامش کل این منطقه بوده است.با حضور تنش زایانه قدرت های فرامنطقه ای و به ویژه تهدیدهای روزافزون  نظامی آمریکا در این منطقه، جمهوری اسلامی ایران اساس رویکرد امنیتی خود را خروج نیروهای خارجی از منطقه قرار داده است. رویکرد دفاعی ایران دارای دو جنبه استفاده از توان بازدارنده و نیز همکاری با کشورهای منطقه برای تامین امنیت می‌باشد. ایران مهم‌ ترین تهدید برای امنیت تنگه هرمز را وجود نیروهای خارجی و پایگاه‌ های کشورهای فرا منطقه‌ ای و به طور کلی دخالت کشورهای خارجی در مسائل منطقه می داند. در بررسی رویکرد ایران در تامین امنیت تنگه هرمز از منظر حقوق بین‌الملل نیز ایران به واسطه اینکه کشور ساحلی در تنگه هرمز است، قاعده حق عبور بی‌ضرر را مبنا قرار داده است. 

رویکرد آمریکا همواره مقابله با سیاست‌های صلح محور ایران در منطقه بوده است. این رویکرد  بر حمایت‌ های تصنعی از کشورهای عربی منطقه در مقابل خطر واهی و ساختگی تهدید ایران بنا نهاده شده است. تحت این شرایط، نکته حائز اهمیت و مساله نخست پیرامون تنگه هرمز، تامین امنیت آن است. در تامین امنیت این منطقه دو رویکرد کلی وجود دارد. آمریکا به کشورهای عربی منطقه القاء کرده است که امنیت این منطقه با حضور نیروهای آمریکایی محقق می‌شود.بر این اساس رویکرد امنیتی این کشورها که اصطلاحا رویکرد «خارج به داخل» نام دارد، به وابستگی به کشورهای خارجی در عرصه‌ های سیاسی، اقتصادی و امنیتی گرایش پیدا کرده است . همچنین این توهم برای آنها شکل گرفته است که امنیت خود را می توانند با باج دادن به آمریکا و تامین مخارج حضور نظامی آنها تامین بکنند. این در حالی است که مهم ترین نتیجه دخالت آمریکا در منطقه به خطر افتادن امنیت آن از جمله در تنگه هرمز می باشد.

رویکرد دیگر در امنیت این منطقه، دیدگاه ایران است که بر توانمدی های داخلی و همکاری بین کشورهای منطقه بدور از دخالت قدرت های بیگانه تکیه دارد. ایران مهم‌ ترین کشور موجود در منطقه است که اشراف فراوانی به تنگه هرمز دارد. این اشراف به دلیل مرز ساحلی طولانی با خلیج فارس و دریای عمان است. از نظر ایران امنیت تنگه هرمز باید با مشارکت کشورهای پیرامونی آن و بدون دخالت قدرت‌های خارجی تامین شود. این رویکرد معتقد است که ایران و کشورهای عربی که همگی در یک منطقه حضور دارند، می‌توانند بر مبنای حُسن همجواری، همبستگی مرزی و منافع راهبردی و مشترک، امنیت این منطقه را تامین کنند. رویکرد ایران در این ارتباط دارای قدمت تاریخی بوده، اما متاثر از رویکرد ناموفق کشورهای عربی در میدان دادن به کشورهای خارجی نیز می‌باشد. به علاوه این رویکرد از لحاظ حقوقی نیز منطبق بر حقوق بین‌الملل و به ویژه اصول اساسی همچون حق استفاده مشروع از زور و دفاع از تمامیت سرزمینی می‌باشد.

از مهم ترین ویژگی های رویکرد ایران به امنیت تنگه هرمز و خلیج فارس ، این است که شکلی تهاجمی نداشته، بلکه صورت تدافعی دارد و مبتنی بر راهبرد دفاعی است. راهبرد دفاعی ایران از مهم‌ ترین سیاست‌ های کلی کشور برای ارزیابی و خنثی نمودن تهدیدات احتمالی است. این راهبرد سعی می‌کند با استفاده از ابزارهای سیاست ملی و بین‌المللی اهداف خود را تحقق بخشد. راهبرد دفاعی ایران بر اساس مولفه‌ های دفاعی- نظامی کشور شکل گرفته و دارای سه مولفه مقابله با نظام سلطه، تاکید بر اقتدار داخلی و منطقه ای درون زا و توجه به اصل بازدارندگی است. بنابراین آنچه در اینجا دارای اهمیت است نقش ایران در تامین امنیت تنگه هرمز می‌باشد. نقشی که در واقع به استقرار ثبات در این منطقه انجامیده است.

در مقابل رویکرد دفاعی فعال ایران برای تامین امنیت تنگه هرمز، محور غربی - عربی - عبری معارض با تبلیغات ایران هراسانه سعی در سیاه نمایی علیه ایران داشتند. مهم‌ ترین جلوه سیاه‌ نمایی‌های رسانه‌ای علیه ایران، ارزیابی تحرکات نیروهای نظامی و امنیتی ایران در خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان افزایش حالت تهاجمی ایران است. این در حالی است که رویکرد ایران اولا دفاع از مرزهای سرزمینی خود در منطقه خلیج فارس است و ثانیا صرفا جنبه آمادگی و بازدارندگی دارد. از دیگر رئوس تبلیغات رسانه‌های معارض علیه رویکرد ایران، ایجاد هجمه علیه نهاد انقلابی سپاه پاسداران است که بر طبق وظیفه قانونی خود به عنوان یکی از نیروهای مسلح ایران، وظیفه حفاظت از مرزهای سرزمینی ایران خصوصا مرزهای آبی را بر عهده دارد.

اتهام پراکنی علیه ایران در موضوعات مختلف از سوی رسانه‌های معارض، دارای سابقه است که یکی از مهم‌ ترین آنها احتمال بستن تنگه هرمز است. این در حالی است که ایران همواره ضامن امنیت و بازبودن تنگه هرمز برای انتقال نفت به بازارهای جهانی بوده است. بدیهی است در صورت محاصره ایران توسط قدرت های مهاجم خارجی ، ایجاد محدودیت و یا حتی بستن تنگه هرمز به عنوان یکی از ابزارهای دفاعی ایران می تواند مد نظر قرار گیرد. موضوعی که در چارچوب رویکرد دفاعی ایران نسبت به منطقه در قالب امنیت بهم پیوسته قابل درک است. ایران به عنوان کشور مهم در قسمت شمالی خلیج فارس، با «تحریم نفتی» و همچنین «تروریسم اقتصادی» از سوی امریکا درگیر است. آمریکا از هر ابزاری برای مقابله با ایران استفاده کرده و تلاش می‌کند صادرات نفت ایران را به صفر برساند. مقامات این کشور نیز این موضوع را آشکارا اعلام کرده‌اند.  

جمهوری اسلامی ایران هرگز تمایل به برهم زدن ثبات منطقه و جهان نداشته و تنها در صورت اقدام علیه منافع ملی خود، پاسخ متقابل خواهد داد. در زمینه نظامی نیز تأکید رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران، همواره بر عدم شروع درگیری نظامی، اما پاسخ کوبنده در صورت بروز حماقت از سوی دشمن می باشد. تروریسم دولتی امریکا در به شهادت رساندن سردارسپهبد قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس ایران و ابومهدی مهندس فرمانده حشد الشعبی عراق نشان داد که امریکا به عنوان یک کشور یاغی، تهدید جدی علیه ثبات این منطقه است. بنابراین در کنار رویکرد دفاعی فعال ایران، هیچ تضمینی وجود ندارد که ایران در عرصه غیرنظامی مانند جنگ سایبری و یا فشارهای اقتصادی از جمله بستن تنگه هرمز و قطع بخش عظیم شریان انرژی، پیش دستی نکند. در واقع ممکن است در صورت تداوم اقدامات تجاوزکارانه امریکا و وضع تحریم‌های بیشتر که خود به مفهوم جنگ اقتصادی  و امنیتی علیه ایران است، تهران نیز مانع از خروج نفت از تنگه هرمز شود. کارشناسان اقتصادی معتقدند در صورت مسدود شدن این آبراه حیاتی، بازار نفت دنیا با کمبود روزانه 16.5 تا 20 میلیون بشکه‌ای مواجه خواهد شد که در این صورت بهای هر بشکه نفت به حدود 2.5 برابر میزان فعلی خواهد رسید. 

نفت همچنان یکی از حیاتی ترین کالاهای مورد نیاز بشر مدرن و اقتصاد دنیا محسوب می شود و مناطق نفت خیز جهان در کانون توجه قدرت‌ های بزرگ هستند. بی تردید مهم ترین منبع تأمین انرژی جهان، غرب آسیا و خلیج فارس است که تنها دروازه ورودی و خروجی آن تنگه  بسیار مهم هرمز است. فرمانده نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران همواره بر آمادگی این ارگان دفاعی برای دفاع از آب های سرزمینی تاکید کرده و گفته است: باید با استفاده از فناوری‌های به روز دشمن را در دریا غافلگیر کرد تا نتواند نگاه چپ به مرزها و منافع جمهوری اسلامی ایران داشته باشد. امیر دریادار «حسین خانزادی» با اشاره به تهدیدات و تحریم‌های ظالمانه از سوی دشمن تاکید دارد: دشمن می‌داند اگر شیطنتی در خلیج فارس انجام دهد جان سالم بدر نخواهد بود و دیگر شکست آن تنها آسیب تجهیزاتی نیست. وی با تاکید بر اینکه پاسخ هایی همچون سرنگونی پهپاد آمریکایی تکرار پذیر هستند، گفت: امروز در نقطه‌ای ایستاده‌ایم که اگر صحبتی از جنگ اراده‌ها می‌شود بی شک بخش عظیمی از آن استفاده از ظرفیت‌های بومی است که به دست جوانان و فرزندان این مملکت ایجاد شده است.