IRIB World Service

در قسمت دوم از مجموعه مقالات «نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس»، اهمیت تنگه هرمز از منظر اقتصادی و فرهنگی، را مورد بررسی قرار می دهیم.

تنگه هرمز به دلایل مشخص و مختلفی دارای اهمیت است. از دلایل اهمیت این تنگه می توان به اهمیت اقتصادی آن در اقتصاد جهانی و نقش آن در انتقال انرژی اشاره کرد. این تنگه محل عبور و ترانزیت انرژی و نفت به کشورهای آسیای شرقی و اروپا است که برای کشورهای عربی نیز دارای اهمیت است. این تنگه گذرگاه ترانزیتی بیش از 30 درصد صادرات نفت جهان است. روزانه حدود 18 میلیون بشکه نفت توسط نفت‌کش‌های غول پیکر به سایر نقاط جهان از جمله چین، هند، اروپا، آمریکا و ژاپن و ... انتقال می‌یابد. این تنگه همچنین از مهم‌ ترین مناطق کشتیرانی بین‌المللی و نیز منبع اصلی برای توسعه اقتصادی کشورهای ساحلی می‌باشد. امنیت این منطقه نه تنها بر اقتصادکل کشورهای این منطقه بلکه بر اقتصاد برخی از کشورهای فرامنطقه ای نیز تاثیر مستقیم دارد.

متغیر اقتصادی و ترانزیتی مهم‌ ترین دلیل اهمیت تنگه هرمز و خلیج فارس است. تنگه هرمز به دلیل حجم زیاد نفتی که از این مسیر به صورت روانه به بازار جهانی نفت ترانزیت می‌شود، مهم‌ ترین مسیر حمل و نقل نفت و میعانات گازی در دنیا است. بر اساس اعلام اداره اطلاعات انرژی آمریکا U.S. Energy Information Administration (EIA)، کشورهای عربی صادرکننده نفت خلیج فارس اعم از عراق، کویت، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر در سال 2018 م، روزانه حدود 21 میلیون بشکه نفت و مشتقات آن را از طریق تنگه هرمز صادر کرده اند که تقریبا 21 درصد مصرف جهانی این کالا  در این سال بوده است.این آمار نسبت به سال 2016 م، که حدود 18 میلیون بشکه در روز را نشان می‌داد، افزایش قابل توجهی را نشان می‌دهد.

 طبق آمار اداره اطلاعات انرژی آمریکا 76 درصد نفت خام و میعانات گازی ترانزیتی از تنگه هرمز در سال 2018م، به مقصد بازارهای آسیایی منتقل شده است. چین، هند، ژاپن، کره جنوبی و سنگاپور بزرگ ترین خریداران نفت خام ترانزیتی از تنگه هرمز هستند که 65 درصد نفت خام و میعانات گازی ترانزیتی از این منطقه را خریداری نموده‌اند. «پاتریک کلاوسون» پژوهشگر مسائل غرب آسیا در اندیشکده واشنگتن گفته است: اگر تنگه هرمز بسته شود، اقتصاد جهانی سقوط خواهد کرد. وی با تأکید بر عبور تقریبی 40 درصد نفت مورد نیاز جهان از این شاهراه حیاتی، می گوید اگر این تنگه برای مدتی طولانی بسته شود، اقتصاد جهانی سقوط خواهد کرد، 

در سال 2018م، هر روزه حدود 33 تانکر نفتی و گاز طبیعی مایع LNG  برای ترانزیت نفت خام و گاز طبیعی به کشورهای آسیایی چین، ژاپن، هند و کره جنوبی از طریق تنگه هرمز از خلیج فارس خارج شده اند. حجم نفت خام، میعانات و فرآورده‌های نفتی ترانزیتی از تنگه هرمز از سال 2016 م، بدین سو علیرغم تحریم های ایران نسبتا پایدار بوده است. بُعد دیگر اهمیت اقتصادی تنگه هرمز، نقش آن در ترانزیت انرژی کشورهای منطقه است که به واسطه اقتصاد تک‌ محصولی آنها بیشتر به چشم می‌آید. از صادرات نفت کشورهای منطقه حدود 88 درصد نفت عربستان سعودی، 90 درصد نفت ایران، 98 درصد نفت عراق و تمام نفت کویت و قطر از تنگه هرمز به کشورهای دیگر صادر می‌شود و این در حالی است که علاوه بر نفت، 50 درصد معاملات تجاری کشورهای منطقه با جهان نیز از راه همین تنگه صورت می‌گیرد. از این آمار می‌توان نتیجه گرفت که کشورهای منطقه گزینه‌ های محدودی برای جایگزینی تنگه هرمز به عنوان مسیر صادراتی نفت خود در اختیار دارند. 

 اینکه خلیج فارس پس از اتمام سایر ذخایر نفت جهان کماکان از ذخیره نفت برخوردار خواهد بود، بر اهمیت استراتژیکی و حیاتی تنگه هرمز می افزاید. برپایه پیش‌بینی‌ها، مصرف جهانی نفت تا ابتدای سال 2021م، روزانه به 112 میلیون بشکه خواهد رسید. بنابراین تقاضای جهانی برای نفت خلیج فارس افزایش خواهد یافت. بطور کلی افزایش اهمیت جایگاه منطقه‌ ای خلیج فارس در استراتژی‌ های جدید انرژی را می توان ناشی از دو عامل دانست:  1. افزایش مصرف و در نتیجه افزایش تقاضا برای نفت خام؛ 2. کاهش ذخایر نفت حوزه‌ هایی چون دریای شمال و احتمالا آمریکای مرکزی و حوزه کارائیب. بر پایه پیش‌بینی‌ها دست کم در 25 سال آینده، تمرکز نگاه‌ های جهانی بر منطقه خلیج فارس بیشتر خواهد شد. هر چند در حاضر کشورهای صنعتی می‌کوشند با یافتن جایگزین‌های دیگری چون نفت روسیه و حوزه خزر از وابستگی خود به منابع خلیج فارس بکاهند، ولی در همان حال توجه دارند که دوام منابع انرژی در روسیه، خزر و دیگر نواحی جهان در سنجش با منابع انرژی خلیج فارس کوتاه تر و پر هزینه تر خواهد بود. ضمن اینکه آمارهای ارایه شده در باره ذخایر نفت حوزه خزر بشدت غیرواقعی و اغراق آمیز است و بسیاری از چاه های حفاری در این حوزه به دلیل به نفت نرسیدن، بسته شده اند.

بطور مشخص می توان پایین بودن هزینه تولید، کیفیت بالا، فراوانی و عمر طولانی ذخایر را از ویژگی های نفت حوزه خلیج فارس دانست. بنابراین مساله امنیت انرژی در منطقه خلیج فارس و ترانزیت آن از تنگه هرمز روز به روز اهمیت بیشتری می یابد. در همین راستا، برای کشورهای منطقه امنیت انرژی آنها به امنیت تنگه هرمز گره خورده است. اما بی تردید کشورهای نیازمند به نفت و گاز منطقه خلیج فارس نیز باید به مسئولیت خود در خودداری از بخطر انداختن امنیت این منطقه بویژه از طریق تاکید بر خروج نیروهای بیگانه از خلیج فارس توجه نمایند. امریکا و انگلستان در حالی سردمدار ناامنی در منطقه خلیج فارس هستند که به انرژی این منطقه نیاز دارند. حتی اظهارات دونالد ترامپ رئیس جمهور امریکا و برخی از مقامات این کشور مبنی بر عدم نیاز واشنگتن به انرژی خلیج فارس، غیرواقعی و عوام فریبانه است. «لورد وست»، فرمانده سابق نیروی دریایی بریتانیا و مشاور سابق امنیت ملی این کشور در زمان نخست‌ وزیری «گوردون براون»، به روزنامه فایننشال‌ تایمز گفته است: در صورتی که تنگه هرمز بسته شود، بریتانیا هزینه‌ های بسیاری متحمل خواهد شد که یکی از آن‌ها کاهش واردات گاز طبیعی است که می‌تواند کشور را به یک بحران جدی وارد کند. وی تأکید‌ کرده است چنین مسئله‌ ای بی‌شک تأثیری شگرف بر اقتصاد بریتانیا خواهد گذاشت و قیمت جهانی نفت و گاز را به‌ طور بی‌ سابقه‌ ای افزایش خواهد داد.

از نظر اهمیت فرهنگی، خلیج فارس و تنگه هرمز نقطه تلاقی بسیاری از ادیان و تمدن ها و نیز محل حضور  گروه‌ها و اقوام مختلف بوده است. اهمیت فرهنگی و اجتماعی تنگه هرمز بیش از هر چیز مبتنی بر فرهنگ‌ های مختلفی است که در کشورهای اطراف این منطقه وجود دارد. از نظر نزادی این منطقه مامن دو گروه عمده نژادی عرب و فارس است که طی قرون متمادی با یکدیگر زندگی کرده اند. به علاوه به واسطه اهمیت اقتصادی این منطقه و وضعیت کشورهای عربی، تعداد زیادی از اتباع خارجی  از جمله از کشورهای جنوب شرق آسیا نظیر بنگلادش و فیلیپین در این منطقه حضور دارند. برای مثال بر طبق آمار سال 2018م، سازمان ملل، 30 درصد از کل جمعیت عربستان سعودی را خارجی‌های مقیم تشکیل می‌دهند که این تعداد شامل 10 میلیون مهاجر می‌شود. یکی از بارزترین جنبه های اهمیت فرهنگی این منطقه این است که نه تنها نقطه ثقل جهان اسلام به حساب می آید بلکه تمام پیامبران بزرگ الهی از جمله حضرت موسی(ع)، حضرت عیسی(ع) و حضرت محمد(ص)، از این منطقه تا دریای مدیترانه ظهور کرده‌اند و پیروان ادیان یهودیت، مسیحیت و اسلام قرون متمادی است که در این گستره جغرافیایی در کنار هم زندگی می کنند.

با توجه به اهمیت منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز از لحاظ  سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی؛ بدیهی است که کشورهای نفت خیز منطقه باید همکاری بیشتری در تامین امنیت منطقه و جلوگیری از دخالت های مخرب قدرت های فرامنطقه ای بویژه امریکا و انگلستان داشته باشند. بر این اساس ایران که در طول تاریخ نقش محوری در امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز داشته و دارد با تاکید بر همکاری های امنیتی کشورهای منطقه ، حضور بیگانگان را مهمترین تهدید امنیت این منطقه می داند. این موضوعی است که توسط تهران در طرح صلح هرمز نیز تاکید شده است.