نفت شیل و رویای آمریکا/ (2) هزینه های تولید نفت شیل و تاثیر آن بر بازار جهانی نفت
-
نمودار تولید انواع نفت در امریکا از 2008 تا 2018 میلادی
در قسمت دوم از مجموعه مقالات «نفش شیل و رویای آمریکایی» به هزینه های تولید نفت شیل و تاثیر آن بر بازار جهانی نفت، می پردازیم
متوسط هزینه تولید نفـت از منـابع متعـارف کمتـر از منـابع نامتعـارف است، در نتیجه تولید از طریق منابع متعارف در قیمتهای پایین نیز سودآور است و با کاهش قیمت، بخشی از تولید شیل متوقف میشود. بـر اساس برآوردها هزینه تولید نفت شیل با توجه به منطقه و شـرکت بهرهبردار بـین ٢٥ تـا ٦٠ دلار در هر بشکه است، درحالیکه هزینه تولید همان مقدار توسط اعضای اوپک در غرب آسیا کمتر از ١٢ دلار و در آفریقا حداکثر ٣٥ دلار اسـت. نفت غرب آسیا ارزانترین نفت دنیا است و در مقابل نفت شیل آمریکای شمالی بالاترین هزینه استخراج را دارد. برخی محاسبات حد سودآوری نفت شیل امریکا را در قیمتهای بالاتر از 40 دلار در هر بشکه میدانند. البته باید توجه کرد برخی هزینهها مانند هزینههای تأمین مالی، قیمت زمین و مالیات پرداختی به دولت در این محاسبه در نظر گرفته نشده است.
شرکتهای کوچک و متوسط فعال در حوزه نـفت شیل در تلاش هستند که با مدیریت هزینه، استفاده از فناوریهای نوین، تعطیل کردن قسمت های پرهزینه، تعدیل نیروی کار و افزایش بهرهوری، هزینههای تولید خود را کاهش دهند تا در قیمتهای پایین نیز قـادر بـه ادامه حیات باشند. دو ویژگی مالکیت خصوصی و اتکا بـه فناوریهای نـوین در حفـاری و اسـتخراج، تـوانایی شرکتهای تولیدکننده نفت شیل برای کاهش هزینه و افـزایش کارایی را بالا میبرد. طـبق بـرآوردهای مؤسسههای فعال در حوزه اقتصادی و انرژی در امریکا ازجمله کمیسیون صنعتی داکوتای شـمالی (North Dakota Industrial Commission (NDIC))، فدرال رزرو بانـک مـینیـاپلیس (Federal Reserve Bank of Minneapolis (Minn. FRB)) و فــدرال رزرو بانـک کانزاس سیتی (Federal Reserve Bank of Kansas City (KC FRB))، میانگین هزینـه تولیـد هـر بشـکه نفـت شـیل در مـنـاطق مـختلف و در فاصله زمانی سه ماهه سوم سال ٢٠١٥ م و سه ماهه نخست سـال ٢٠١٦ م بـین ٢٣ تا ٦٠ دلار در هر بشکه بوده اسـت. گفتنی است از تابستان ٢٠١٤م با افزایش تولید نفت شـیل در امریکا و تولیـد بـیش از ١٠ میلیـون بشکه نفت خام متعارف در روز در روسـیه، عـرضه غیراوپک به طور چشمگیری افـزایش و سـهم اوپـک در بـازار جهانی کاهش یافت. به گونه ای که کشورهای عضو این سـازمان، بخشـی از خریداران نفـت خود به ویژه در امریکای شمالی و اروپا را از دست دادنـد.
محمدرضا سعیدی نیاسر، کارشناس محیط زیست و انرژی در ایران معتقد است: «در پـی کـاهش بیسابقه قیمـت در سال 2014م، بـرخی از کـشورهای عضو اوپک ازجملـه عربستان سعودی، کویـت، قطـر و امـارات بـرخلاف رونـد گذشته مایل به کاهش تولید برای بالا بردن قیمت نبودند، زیرا این امر به از دست دادن سـهم بیشتری از بازار منجر میشد و از اهمیت اوپک به عـنوان عـنصری تعیینکننده در بازار جهانی نفت خـام میکاست. از سـال 2014م به بعد، اوپک با چرخشی تاریخی، «راهبرد حفظ سهم بازار» را جایگزین «راهبرد حفظ قیمت» کرد. البته اتخاذ چنین راهبردی مورد حمایت همه اعـضا نـبوده و مخالفتهای جدی در برابر آن وجود دارد». حال آنکه بهتر است اعضای اوپک همگرایی بیشتری در پیشبرد منافع مشترک داشته باشند.
دکتر محمدعلی خسروی، پژوهشگر و استاد روابط بین الملل در ایران، در خصوص افت قیمت نفت از جمله در سال 2014م می گوید: «کارشناسان بازار انرژی مهمترین دلیل افت قیمت نفت را مازاد عرضه بـر تقاضا اعلام کردهاند، به عبارتی با افزایش تولید چشمگیر نفت شیل آمریکا در سالهای بعد 2010 م، عرضه نفت به قدری زیـاد شـد که رشد تقاضا نتوانست این عرضه اضافی را جذب کند. به گفته کارشناسان روزانـه بـیش از 3 مـیلیون بشکه بیش از تقاضا، نفت در بازار عرضه میشد».
در سال ۲۰۰۰ م ایالاتمتحده امریکا «قانون جامع امنیت انرژی» را تصویب کرد که طی آن قرار شد با توجه به روند کاهشی در برداشت از منابع نفت و گاز، سیاستهای جدیدی جهت رشد انرژیهای تجدیدپذیر، افزایش بهرهوری و همچنین سرمایهگذاری در مخازن جدید اما پرهزینه نامتعارف انجام گیرد. امریکا همچنین در سال 2017 م در بعد بینالمللی از توافقنامه اقلیمی پاریس خارج شد زیرا براساس آن، باید تولید گازهای گلخانهای کاهش یابد. همچنین واشنگتن در قوانین داخلی خود با حمایت از ایجاد خط لوله انتقال انرژی جدید، برداشتن محدودیت استخراج انرژی در دریا و کاهش محدودیتهای انتشار گاز متان و رهاسازی زمینهای فدرالی برای توسعه نفت و گاز موجب افزایش تولید نفت در امریکا شد. تولید داخلی نفت آمریکا از 5 میلیون بشکه در روز در سال 2008م به 11,5 میلیون بشکه در روز در سال 2018م رسید و رشد آن همچنان ادامه دارد. بیشترین رشد تولید در نفت شیل و در میادین نفتی پرمین (Permian) در تگزاس و بیکن (Bakken) در داکوتای شمالی بوده است. با این روند، از اوایل تابستان ٢٠١٤ م قیمت جهانی نفت خام شروع به کاهش کرد، به طوری که قیمت هر بشکه نفت برنت دریای شمال از ١١١ دلار در ژوئن ٢٠١٤م به حـدود ٣٠ دلار در ژانویه 2016 م سقوط کـرد و به جز برخی نوسانات مقطعی، هیچگاه تا ژوئـن ٢٠١٦ م بــه فراتر از ٥٠ دلار نرسید.
همانگونه که قبلاً گفته شد، تعدادی از کارشناسان اقتصاد انرژی علت اصلی کاهش شدید قیمت نفت از سال 2014 تا 2016م را افزایش عرضه بیش از حد ناشی از تولید نفت شیل امریکای شمالی میدانند. تـوسعه فـناوری بهرهبرداری از منابع غیرمتعارف(نفت شیل)، به ویـژه در امریکا از حدود ١٠ سال پیش شروع شد. در این مدت، سیاستگذاران اوپک این تحول فناورانه را جدی تلقی نمیکردند و با اشاره به هزینه تولید بالای منابع غیرمتعارف، آن را قـابل رقابت با منابع متعارف نمیدانستند. فناوریهای جدید بهرهبرداری از منابع غیرمتعارف به ویژه حفاری افقی و شکاف هیدرولیکی باعث کاهش هزینـه تولید و ورود نفت خام مربوطه به بازار امریکا شد. مجموع این اقدامات باعث شد امریکا در سال 2019 م بزرگترین تولیدکننده نفت در جهان شود. با وجود اینکه تولید نفت امریکا از سال 1990م به صورت نزولی بود اما در سال 2008م با تولید نفت شیل روند صعودی گرفت و در سال 2014م به بالای 11 میلیون بشکه در روز رسید و این روند ادامه داشت تا امریکا در سال 2019 با بیش از 12 میلیون بشکه تولید روزانه، به برخی کشورهای آسیایی نیز صادرات نفت و گاز را آغاز نمود. البته باید گفت حتی اگر با پیشبینیهای انجام شده تولید نفت آمریکا به 14 میلیون بشکه در سالهای آینده برسد، همچنان نیازمند واردات بالای نفت خام خواهد بود زیرا سیستم فعلی پالایشگاهی این کشور برای تصفیه نفت خام سبک تولیدی طراحی شده و نیاز به واردات خوراک برای این پالایشگاهها وجود دارد.
تاثیرات امنیتی، سیاسی و اقتصادی نفت و گاز شیل از موضوعاتی است که بر شکل بازی در عرصه انرژی دنیا تا حدودی تأثیر گذاشته است. به لحاظ تاریخی، اوپک و اعضای تأثیرگذار آن از جمله ایران، عراق و ونزوئلا در تـلاش بـوده اند که عرضه نفت در بازار جهانی را بهگونهای متعادل کنند کـه قیمت نـفت از قـیمت کـفی که سود کشورهای عضو را تضمین میکند، پایینتر نیایـد و از قیمت سقف نیز بالاتر نرود. این استراتژی ثبات قیمت به طور کلی و به جز چند مورد محدود، برای سالها و تا پیش از جهش تولید شیل مورد اسـتفاده اوپک بـوده است. به عنوان مثال، بحران مالی سالهای ٢٠٠٩-٢٠٠٨ باعث کم شدن رشد اقتصادی کشورهای صنعتی و در نتیجه کاهش تقاضای نفت در جهان شد. این شوک باعث کاهش قیمـت نفـت از ١٤٥ دلار به ٣٥ دلار در هر بشکه شد. اوپک با کاهش تولید به میزان ٣ میلیـون بشـکه در روز، باعث ثبات بازار و افزایش قـیمت شد. در مورد کاهش عرضه نیز پس از تحولات مصر و لیبی در سال 2011 و کاهش تولید در کشورهای غرب آسیا و شمال آفریقا، کشورهای عضو اوپک به ویژه لیبی، عربستان سعودی، امارات و کویت عرضه خود را افزایش دادند تا کـاهش تولیـد را جبران کنند و بازار بـه تـعادل مورد نظر اوپک برسد.
اما آمریکا درصدد است از طریق نفت شیل نظم جهانی بازار انرژی را به نفع خود و به ویژه از طریق افزایش تولید و کاهش قیمت نفت متعارف بهم بریزد. مثلاً با اوجگیری تولید نفت شیل از سال 2015م، روند کاهش قیمت نفت متعارف شدت بیشتری میگیرد و در سال 2016 م به بشکهای 30 دلار نیز میرسد. البته در سال 2018م به 60 دلار افزایش مییابد زیرا روند نزولی در تولید نفت شیل پدیدار میشود.
کاهش قیمت نفت بـر اقتصاد کشـورهای تولیدکننـده اثر می گذارد. کشورهای تولیدکننده با کسری بـودجه، کاهش رشـد اقتصادی و افـزایش نـرخ بیکاری روبه رو شدهاند و دولتها به عنوان نخستین اقدام، کاهش بودجههای عـمرانی و تـعلیق پروژههای زیربنایی را در دستور کار خود قرار دادهاند. در حوزه انرژی نیز این کاهش قـیمت سـبب کاهش سرمایهگذاری در صنایع پایه و عدم توسعه میدانهای نفتی خواهد شد. باید در نظر گرفت که بخش عمدهای از منابع درآمدی کشورهای عضو اوپک را درآمد ناشی از صادرات نفـت خـام تشکیل میدهد و بودجـه عمومی ایـن کشورها تا حدود زیادی وابسته به نفت است. کاهش قیمت نـفت، تأثیری مستقیم و فوری بر کسری بودجه کشورهای عضو داشته، آنها را با مشکلات اقتصـادی و اجتماعی متعددی ازجمله کاهش برابری ارزش پول ملی در برابر دلار، تورم فزاینده، کسری تراز تجاری، رکود اقتصادی و افزایش بیکاری روبه رو میکند.
البته آژانس بینالمللی انرژی IEA): International Energy Agency) رشد تولید نفت مازاد بر میزان کنونی تا سال 2040م را 10,6 میلیون بشکه پیشبینی کرده که 63 % از آن متعلق به کشورهای اوپک خواهد بود. حتی اداره اطلاعات انرژی آمریکا (U.S. Energy Information Administration: EIA) سهم اوپک را بالاتر و در محدوده 87 % پیشبینی نموده است. این موضوع نشان می دهد که سهم کشورهای اوپک در رشد تولید کماکان بالا خواهد بود و هم چنان این سازمان، بازیگر اصلی در تعیین قیمت نفت خواهد بود. طبق آمار و پیشبینی آژانس بینالمللی انرژی، روند رشد استخراج نفت نامتعارف آمریکا تا 2030 م در اکثر سالها فزاینده و سپس تا 2040 م کاهنده خواهد بود. بنابراین نفت شیل ظرفیت تأثیرگذاری زیاد بر بازار نفت در میان مدت و طولانی مدت را ندارد. می توان گفت با توجه به روند کاهشی تولید نفت شیل، هزینههای زیاد استخراج و فراوری آن و همچنین مشکلات عدیده زیست محیطی ناشی از آن مانند ایجاد زمین لرزه، آلودگی آبهای زیرزمینی، آلودگی هوا، ایجاد انواع بیماریها مانند تولد نوزادان ناقص الخلقه و سرطانی در نزدیکی میادین استخراج نفت شیل ، تأثیرگذاری آن بر بازار انرژی نیز کاهشی خواهد بود.
البته باید تولیدکننـدگان سنتی نفت متعارف، بـه ویژه کشورهای عضو اوپک نفت شیل را به عنوان رقیبی جدی در بازار نفت بپذیرند و سیاستها و برنامههای آینده خود را با توجه به ظرفیت های واقعی آن تنظیم کنند. در این میان راهکارهایی مانند هماهنگی و همفکری بیشتر بین اعضای اوپک و غیر اوپک، جلوگیری از خام فروشی نفت و توقف تبعیت سیاست های نفتی عربستان سعودی از امریکا وجود دارد. آنچه رسانههای آمریکایی در مورد نقش بزرگ جهش تولید در نفت شیل در قالب «انقلاب نفتی شیل»میگویند اغراقآمیز و در جهت مدیریت روانی بازار انرژی در جهان است. بر این اساس در مقاله بعد به اهداف آمریکا از بزرگنمایی نفت شیل خواهیم پرداخت.
