IRIB World Service

مجموعه برنامه نقش محوری ایران در امنیت خلیج فارس به تعداد 10 قسمت از پژوهش "تبیین نقش و جایگاه ایران در امنیت تنگه هرمز با تاکید بر دکترین دفاعی ایران و رویکردهای رسانه ای" در واحد پژوهش های کاربردی استخراج و تنظیم شده است.

تنگه هرمز از مهم ‌ترین آبراهه های راهبردی جهان است که دارای اهمیت سیاسی، امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است. به همین دلیل کشورهای منطقه‌ ای و فرامنطقه‌ ای با توجه به منافع و اولویت‌ های خاص خود به تنگه هرمز نگریسته و بدنبال شکل دادن به سیاست و قدرت در آن به فراخور اهداف خود هستند. ایران یکی از مهم‌ ترین کشورهایی است که بر تنگه هرمز اشراف و تسلط دارد و از این لحاظ مهم‌ ترین نقش را در تامین امنیت این منطقه ایفاء می کند.

منطقه خلیج فارس از مهم‌ ترین مناطق ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی جهان است. تنگه هرمز به عنوان مهم‌ ترین زیرسیستم این منطقه است که به عنوان یک آبراه ارتباطی راهبردی بین منطقه خلیج فارس و اقیانوس هند قرار دارد. این تنگه در میان آبراهه‌ های اصلی در جهان همچون کانال سوئز Suez Canal در مصر، تنگه مالاکا Malacca Strait در مالزی و تنگه باب‌ المندب  Bab al-Mandab Strait در یمن مهم‌ ترین نقش را دارا است. تنگه هرمز به دلایل مشخص و مختلفی دارای اهمیت است. از نظر سیاسی تنگه هرمز فلات ایران را از شبه‌ جزیره عربستان جدا می‌کند و آب‌ های خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند پیوند می‌دهد. این تنگه همچنین به لحاظ نقش آن در سیاست قدرت‌ های بزرگ نیز دارای اهمیت است. از نظر امنیتی نیز این تنگه به دلیل وجود تعداد زیاد پایگاه و نظامیان کشورهای فرامنطقه‌ ای دارای اهمیت فراوان است.

از دلایل اهمیت این تنگه نخست باید به اهمیت راهبردی این منطقه و حضور قدرت‌ های فرامنطقه‌ ای در آن بپردازیم. از این لحاظ  گر چه تنگه هرمز بین دو کشور ایران و عمان قرار دارد، اما وزن راهبردی آن باعث شده است تا به عنوان مهم‌ ترین تنگه برای قدرت های جهانی در نظر گرفته شود.  آمریکا مهم‌ ترین کشوری است که در این منطقه حضور نظامی پررنگی دارد. آمریکا در راستای اهداف تنش زایانه خود 7 پایگاه زمینی، هوایی و دریایی در عمان، کویت، بحرین، عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی دارد که همگی پیرامون تنگه هرمز قرار دارند و حدود 40 هزار نیرو را در این پایگاه‌ ها مستقر کرده است. به علاوه قراردادهای تسلیحاتی متعددی بین این کشورها در جریان است و کشورهای عربی این منطقه از مهم‌ ترین خریداران تسلیحاتی آمریکا هستند. گذشته از آمریکا، کشورهای خارجی دیگری نیز مانند فرانسه و انگلستان ضمن حضور نظامی در این منطقه، برای خویش منافع راهبردی امنیتی و اقتصادی قائل هستند و به ویژه حساسیت فراوانی در موضوع انتقال انرژی از طریق تنگه هرمز به بازارهای جهانی دارند.

جایگاه منحصر بفرد ایران در تنگه هرمز به صورتی است که بدون نقش آفرینی ایران، این تنگه امنیت نخواهد داشت. ایران بر مبنای راهبرد دفاعی خود رویکردی تدافعی به امنیت در این منطقه دارد و بر اساس واقعیت‌ های منطقه‌ ای، مجموعه‌ ای از راهبردهای بازدارنده را برای امنیت تنگه هرمز اتخاذ کرده است که بر مبنای آن بر خروج قدرت‌ های فرامنطقه‌ ای برای تامین امنیت آن تاکید می‌کند. همانگونه که پیشتر اشاره شد تنگه هرمز از جنبه ‌های مختلف اهمیت سیاسی زیادی دارد. یکی از مهم ‌ترین جنبه‌ های سیاسی تنگه هرمز، نقش آن در سیاست قدرت‌ های بزرگ است. این منطقه به لحاظ داشتن ارزش‌ های خاص اقتصادی، ارتباطی، استراتژیکی و فرهنگی در طول تاریخ مورد توجه قدرت‌ های بزرگ جهان بوده و تسلط بر آن منجر به تغییر موازنه قدرت جهانی در ادوار مختلف در تامین نیاز جهانی به انرژی شده است. به تبع اهمیت ویژه خلیج فارس، تنگه هرمز به عنوان دهانه خلیج فارس اهمیت فوق‌ العاده دارد. 

تنگه هرمز دارای ارزش و نقش ارتباطی راهبردی بین سه قاره آفریقا، اروپا و آسیا است و به عنوان بخشی از یک سیستم حمل و نقل بین اقیانوس‌ های هند، کبیر(آرام) و اطلس و دریای سرخ و مدیترانه برای حمل انرژی و کالا عمل می‌کند. یکی از دلایل سیاسی اهمیت این منطقه به نوع حکومت‌ های کشورهای مجاور آن مربوط می شود. در کنار دو دموکراسی منطقه یعنی ایران و عراق، وجود حکومت‌ های اقتدارگرای فردی، سلطنتی و موروثی  و حتی قبیله‌ ای در کشورهای عربستان سعودی، بحرین، امارات متحده عربی، کویت و قطر و مواجهه این نظام‌ های سیاسی با بحران مشروعیت، از ویژگی های سیاسی این منطقه است. بحران مشروعیت در این کشورها سبب شکنندگی داخلی و اتکا و وابستگی شدید این کشورها به قدرت‌ های بیگانه بویژه آمریکا شده است. نفت‌ خیز بودن کشورهای پیرامون تنگه هرمز باعث شده است تا علاوه بر آمریکا، اغلب کشورهای اروپایی و نیز کشورهای چین، روسیه و هند بدون توجه به ترتیبات داخلی کشورهای منطقه و نوع نظام‌های حاکم بر آنها به ایجاد روابط سیاسی پایدار با آنها مبادرت کنند.

تنگه هرمز از اهمیت امنیتی شایان توجهی نیز بهره‌ مند است. تنگه هرمز را می‌توان به عنوان گلوگاه امنیتی منطقه غرب آسیا در نظر گرفت. تنگه هرمز در واقع مهم‌ ترین دالان ارتباط جغرافیائی خلیج فارس با دنیای خارج و بالعکس، می‌باشد. اهمیت امنیتی تنگه هرمز به گونه ‌ای است که بروز هرگونه اختلافی در عبور و مرور از این تنگه، نه تنها کشورهای منطقه بلکه کل جهان را تحت تاثیر قرار می دهد. یکی از مهم ترین عوامل اختلال در این منطقه در دهه های اخیر حضور نظامیان تروریست آمریکا بوده است. مقام معظم رهبری ایران حضرت  آیت‌ الله‌ العظمی خامنه‌ای، درباره نقش ایران در این تنگه چنین هشدار داده اند: «در صورتی‌ که آمریکا دست از پا خطا کند، جریان انرژی در منطقه به خطر می‌افتد». ایشان خطاب به آمریکا فرموده اند: «شما هرگز قادر نیستید امنیت انرژی را در منطقه تأمین کنید. ما به آرمان‌ ها و منافع ملی خود پایبندیم و کسی که منافع ملی ما را تهدید کند، تندی خشم ملت ایران را خواهد دید».

همانطور که اشاره شد کشورهای غربی از جمله آمریکا دارای پایگاه‌ های متعددی در این منطقه هستند. در قطر پایگاه هوایی العدید  Al Udeid Air Base ودر بحرین  مرکز فرماندهی ناوگان پنجم نیروی دریایی آمریکا قرار دارند. در کویت چهار پایگاه نیروهای پیاده‌ نظام آمریکا از جمله کمپ پاتریوت Camp Patriot  با حدود 3 هزار سرباز آمریکایی و نیز پایگاه هوایی علی‌ السالم Ali Al Salem Air Base  و احمد الجابر Ahmad al-Jaber Air Base  قرار دارند. آمریکا در امارات متحده عربی دارای پایگاه نیروهای پیاده‌ نظام نیست، اما از تجهیزات بندری آن همچون بندر جبل علی Jebel Ali ، بندر رشید، بندر زاید ابوظبی و بندر فجیره استفاده می‌کند. امارات متحده عربی همچنین پایگاه هوایی الظفره را برای استفاده هواپیماهای بدون سرنشین، یو 2 و ارائه خدمات، در اختیار آمریکا قرار داده است. علاوه بر آمریکا، نیروی هوایی سلطنتی انگلیس نیز به استقرار نیروهای نظامی در پایگاه العدید قطر پرداخته و یک پایگاه هوایی صحرایی نیز در عمان تاسیس کرده است. پایگاه نیروهای فرانسوی موسوم به کمپ صلح نیز در سال 2009م، در الظفره امارات متحده عربی ایجاد شده است.

موضوع دیگری که باعث اهمیت امنیتی تنگه هرمز می‌شود، روند نظامی شدن این منطقه از حدود یک دهه اخیر تاکنون، از طریق افزایش خریدهای  تسلیحات غربی است. کشورهای عربی اطراف این تنگه به ویژه عربستان سعودی و امارات متحده عربی از سال 2004م، تاکنون روند خرید سلاح را افزایش داده‌اند که دلیل اصلی آن تامین منافع اقتصادی و امنیتی  آمریکا و همچنین درگیری این کشورها در جنگ‌ های منطقه‌ ای نظیر جنگ یمن است. برآوردها نشان می‌دهد که هزینه‌ های نظامی 6 کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال 2019م، به حدود 100 میلیارد دلار رسیده است. بگفته « دیوید مک کیبی» David McKeeby کارشناس دفتر امور سیاسی - نظامی وزارت امور خارجه آمریکا، 6 کشور شورای همکاری خلیج فارس تاکنون موشک‌های دفاع هوایی بالستیک، بالگردهای هجومی، ناوچه‌ ها و موشک‌ های ضد زره پیشرفته را از آمریکا دریافت کرده‌اند. در نشست «کمپ دیوید »(در سال2017م)، هر تلاشی ‌را برای تسریع در فروش سلاح به این کشور ها را انجام داده‌ایم و از آن موقع تاکنون مجوز فروش بیش از 33 میلیارد دلار تجهیزات نظامی به شش کشور حاشیه خلیج فارس صادرشده است. این سخنان کارشناس آمریکایی، یادآور سخنان ژنرال ویلیام شرمن (William Sherman) از نظامیان اسبق آمریکایی  است که گفته است: جنگ برای کسب و کار خوب است و فروش تجهیزات نظامی یکی از پر سودترین تجارت ها برای شرکت های بزرگ آمریکا است.

بعد دیگرِ اهمیت امنیتی تنگه هرمز از نظر مباحث امنیت انرژی است. چرا که این ماده حیاتی فقط به عنوان یک کالای اقتصادی مطرح نیست، بلکه بسیاری از معادلات نظامی، استراتژیک و امنیتی حول این موضوع رقم می‌خورد. انگیزه اصلی آمریکا در دو جنگ خلیج فارس در سال 1991م، و 2003م، در ورای سیاست‌ های اعلامی آمریکا، قبضه بازار نفت بوده است. کما اینکه امروزه آمریکا آشکارا به دزدی نفت در سوریه و چپاول نفت عراق می پردازد. آمریکا به عنوان فاتح جنگ جهانی دوم به سبب وابستگی‌ اش به نفت خلیج فارس در طول بیش از 6 دهه گذشته توجه زیادی به این منطقه نشان داده است. طبق آمارهای غیررسمی در هر ده دقیقه یک نفتکش غول پیکر از تنگه هرمز می‌گذرد. ارزش تنگه هرمز در طول تاریخ به گونه‌ ای بوده است که به گفته یک مورخ پرتغالی در قرن 17 میلادی، «اگر جهان را یک انگشتر طلا فرض کنیم، نگین آن هرمز خواهد بود». طی سالیان متمادی امنیت راهبردی تنگه هرمز در دستان قدرتمند ایران بوده است و این فرایند علیرغم مداخله جویی قدرتهای بیگانه ادامه دارد .