IRIB World Service

در آخرین قسمت از این مجموعه مقالات به بررسی «مسئولیت بین المللی شرکت های پخش ماهواره ای» می پردازیم.

در سال ۲۰۰۳م توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد متنی تصویب شد که دربرگیرنده مسئولیت شرکت های فراملی بر مبنای هنجارهایی در خصوص حقوق بشر است. این هنجارها شامل اصولی است که شرکت ها باید در زمینه حقوق بشر، قانون کار، حفاظت از محیط زیست، حمایت از حقوق مشتری و جلوگیری از فساد رعایت کنند. با وجود این، مفاد این متن به عنوان حقوق نرم یا حقوق توصیه ای و غیر الزام آور تلقی می شود که مبتنی بر منابع حقوق بین الملل است.

در تحریم رسانه ای جمهوری اسلامی ایران در سالهای گذشته، شرکت یوتل ست نقش عمده ای برعهده داشت. این شرکت که از سهامداران و تصمیم گیرندگان دیگر شرکت های ماهواره ای مانند هیسپاست، اس تی ان و برخی دیگر از شرکتهای مشابه می باشد، از آنها درخواست نموده بود تا از پخش شبکه های ماهوارهای ایران خودداری نمایند. در همین حال شرکت های دیگر نیز مانند اینتل ست، آورون و آرکیوا، پخش برنامه های ماهواره ای جمهوری اسلامی ایران را متوقف ساختند. مسئولیت بین المللی این شرکت ها به سبب نقض اصول حقوق فراملی مانند قواعد اتحادیه بین المللی ارتباطات و سازمان بین المللی ارتباطات در مراجعی چون اتحادیه بین المللی ارتباطات و کوپیوس قابل طرح بود. از آنجا که سازمان بین المللی ارتباطات دارای اعضای دولتی و خصوصی متعدد است و شرکت های مذکور نیز در این سازمان عضویت دارند، تعهدات موجود برای آنها لازم الاجراست.

تحریم رسانه ای ایران توسط شرکت های پخش ماهواره ای به طور آشکار ناقض ماده ۴۵ اساسنامه سازمان بین المللی ارتباطات که مداخلات زیان آور را منع می کند، بوده است. طبق این ماده همه ایستگاه ها و شرکتهای ماهواره ای عضو سازمان بین المللی ارتباطات از مداخلات زیان آور در خدمات رادیویی یا ارتباطی دولت ها منع شده اند.دولت جمهوری اسلامی ایران با شرکت های پخش برنامه های ماهواره ای قراردادهای بلندمدتی به منظور اجاره ظرفیت های ماهواره ای منعقد نموده است. اقتضای اصل لزوم، در قراردادهای بین المللی آن است که طرفین به مفاد قرارداد پایبند بمانند و قرارداد منعقده را اجرا کنند. از آنجا که اصولا قراردادهای بلندمدت نیازمند ثبات و پایداری بیشتری هستند، غالبا در آنها بندی به نام «شرط ثبات» Stabilization Clause آورده می شود. این شرط، قرارداد را در مقابل اقدامات آینده شرکت یا دولت با تغییراتی که ممکن است در حقوق یا قانون گذاری یا تنظیم قوانین و مقررات به وجود آورد، ضمانت می کند. بنابراین، شرط ثبات، تعهد ویژه ای است که بر اساس آن کشور یا شرکت طرف قرارداد نمی تواند مفاد قرارداد را با وضع قانون یا هر وسیله دیگری و بدون رضایت طرف دیگر تغییر دهد.

همانطور که پیش تر اشاره شد یکی از واکنش هایی که دولت هدف تحریم می تواند نسبت به اعمال تحریم ها از سوی دولت دیگر شامل نقض تعهدات شرکتهای ماهواره ای که منتسب به یک دولت هستند ، داشته باشد رجوع به مراجع  بین المللی است. این مراجع را می توان به دو دسته قضایی و غیرقضایی تقسیم نمود. اگرچه رجوع به مراجع غیرقضایی سازمانهای بین المللی در مقابل رجوع به مراجع قضایی بین المللی از ضمانت اجرا برخوردار نیست، اما می تواند زمینه مناسبی برای همراهی دولت های دیگر و کاهش تحریم ها و همچنین موفقیت در ارجاع موضوع به مراجع قضایی بین المللی فراهم آورد.

یکی از مراجع بین المللی برای رجوع کشوری که از تحریم های غیرقانونی کشور دیگر و نقض تعهدات شرکتهای ماهواره ای صدمه دیده، شورای حقوق بشر سازمان ملل است. شورای حقوق بشر با قطعنامه ۲۵۱۷۶۰ مجمع عمومی سازمان ملل در ۱۵ مارس ۲۰۰۶ م  بجای کمیسیون حقوق بشر تاسیس شد. این شورا مسئولیت ارتقاء احترام جهانی به حقوق بشر و آزادی های اساسی برای همگان صرف نظر از هرنوع تمایز و به شیوه ای عادلانه و برابر و همچنین رسیدگی به وضعیت های ناقض حقوق بشر را بر عهده دارد. موضوعات حقوق بشری در این شورا به دو شیوه مطرح می گردند،  یک شیوه به صورت موردی است. یعنی در کشورهایی که متهم به نقض حقوق بشر هستند، با تعیین گزارشگر ویژه، موضوع مطرح می شود. شیوه دیگر، بررسی دوره ای و جهانی حقوق بشر است که وضعیت تمامی اعضای ملل متحد را مورد بررسی قرار می دهد.

جمهوری اسلامی ایران می تواند تحریم رسانه ای که ناقض حق بشری آزادی اطلاعات است را در بررسی های ادواری شورای حقوق بشر سازمان ملل گزارش کند و مسئولیت دولتهای تحریم کننده را مطرح نماید. علاوه بر این حقوق اشخاص حقیقی مانند حق آزادی رفت و آمد نیز در تحریم اشخاص نقض می گردد، که این نقض را می توان در قالب گزارش های ملی برای شورای حقوق بشر ارائه داد. از جمله دیگر نهادهایی که می توانند در پیگیری قطع شبکه های ماهواره ای در مراجع قضایی بین المللی نقش داشته باشند، می توان به دیوان بین المللی دادگستری، دیوان دادگستری اروپا ، دیوان داوری دعاوی ایران و آمریکا، دیوان اروپایی حقوق بشر و دیوان دائمی  داوری بین المللی اشاره کرد.

آنچه مسلم است علی رغم همه محدودیت ها، پخش برنامه های تلویزیونی از طریق ماهواره، امروزه به واقعیتی انکار ناپذیر و رو به گسترش تبدیل شده است و با گذشت زمان به حجم آن افزوده خواهد شد. بطوریکه هنری کسینجر که از سال 1973 تا 1977 میلادی سمت وزیر امور خارجه آمریکا را به عهده داشت، معتقد بود: قدرت یک فرستنده رادیویی محلی بسیار برتر از اسکادرانهای بمب افکن بی ۵۲ امریکاست. البته فن آوری فضایی در زمان ما، به آن میزان از پیشرفت نایل شده است که هریک از ماهواره های ارسالی به فضا می توانند به تنهایی بیش از ۴۰ درصد کره زمین را تحت پوشش برنامه های رادیویی و تلویزیونی خود قرار دهند، درحالی که هیچ مرزی نمی تواند جلوی نفوذ امواج مذکور را بگیرد، تنها با حفظ فاصله تکنولوژیک میان کشورهای صاحب فن آوری پخش ماهواره ای وکشورهای فاقد آن، صاحبان این فن آوری قادر خواهند بود سیاستهای خود را بر افکار عمومی تحمیل کنند. اگر چه هنوز ۸۰ درصد از رادیو و تلویزیون های کشورهای جهان در کنترل دولتها هستند اما توسعه روز افزون صنعت ماهواره ای رسانه ای در کنار پخش برنامه های رادیویی و تلویزیونی اینترنتی، روز به روز این کنترل را کمتر می کند.

با کاهش روز افزون کنترل دولتها بر رسانه های ماهواره ای، حتی اکثر دولتهای صاحب فن آوری مدرن ماهواره ای از آزادی بی حدو حصر و نامحدود پخش مستقیم ماهواره ای نگران هستند و به هر نحو ممکن درصددند این روند را قانونمند کنند. اما این قانونمندی بیش از آنکه بتواند به صورت سخت افزاری  دامنه پخش ماهواره ای و نفوذ رسانه های نوین در جهان را محدود کند، ناگزیر است که توجه خود را به محتوای برنامه های ماهواره ای معطوف نماید تا از این طریق به نگرانیهای جامعه جهانی برای حفظ حاکمیت ملی، تمامیت فرهنگی، ارزشها و سنن ملی و مذهبی و مصالح سیاسی و اقتصادی آنها پاسخ دهد.با توجه به پذیرش واقعیت رو به گسترش پخش مستقیم برنامه ها ی ماهواره ای از سوی بسیاری از کشورها از جمله ایران - که با راه اندازی شبکه های متعدد برون مرزی از کشورهای پیشرو در این عرصه است، - قانونمند کردن محتوای برنامه های پخش مستقیم ماهواره ای باید در اولویت جامعه جهانی قرار گیرد. زیرا از همان ابتدا نیز آنچه دغدغه اصلی کشورها بوده، محتوای برنامه های ماهواره ای است. اما از آنجا که امریکا و برخی از کشورهای غربی در حوزه محتوا، منطقی برای رودرویی با رسانه های ماهواره ای کشورهای مستقل  از جمله رسانه های برون مرزی ایران ندارند، با نقض حقوق بین الملل ارتباطات، گاه به صورت مستقیم و گاه با اعمال نفوذ بر شرکت های پخش ماهواره ای ،اقدام به قطع یا ایجاد محدودیت  در پخش شبکه های ماهواره ای ایران کرده اندو همزمان از پخش از شبکه های مروج تروریسم و خشونت نظیر شبکه «ایران اینترنشنال» که با حمایت مالی وسیاسی عربستان سعودی در لندن مستقر است، حمایت کرده اند . 

رویکرد سخت افزاری امریکا و برخی از کشورهای غربی در قطع پخش ماهواره ای برخی از شبکه های رادیویی و تلویزیونی ایران در سالهای گذشته و همچنین اقدام آنها در مسدود کردن حساب و صفحات اجتماعی پرمخاطب شبکه های برون مرزی ایران، نشان می دهد که آنها در بُعد محتوای برنامه ها، منطقی برای مقابله با ایران ندارند چرا که رسانه های ایران، صدای اکثریت خاموش در جهان و مروج گفتمان عدالت ،صلح ، نوعدوستی، وحدت، مقاومت و آرمان های انقلاب اسلامی هستند که در جهان طرفداران فراوانی دارد. کما اینکه حضرت آیت الله خامنه (مدظله العالی) رهبر انقلاب اسلامی ایران در آوریل 2019 فرمودند: امروزه اینترنت و ماهواره و وسایل ارتباطی بسیار متنوعی وجود دارد و حرف، آسان به همه جای دنیا می رسد. میدان افکار مردم و مؤمنان، عرصه کارزار تفکرات گوناگون است. امروز ما در میدان جنگ و کارزار حقیقی فکری قرار داریم. این کارزار فکری به هیچ وجه به زیان ما نیست؛ به سود ماست. اگر وارد این میدان بشویم و آنچه را که نیاز ماست ـ از مهمات تفکر اسلامی و انبارهای معارف الهی و اسلامی ـ بیرون بکشیم و صرف کنیم، قطعاً بُرد با ماست.

در این مجموعه مقالات به موضوعات مختلفی از جمله اصول و نظریه های حقوقی حاکم بر فضا و فعالیت ماهواره ها، تاکید نهادهای بین المللی ارتباطات بر حق ارتباط، نگاهی به تاریخچه قطع پخش شبکه های تلویزیونی ایران از ماهواره ها،مداخله رسانه ای از منظر حقوق بین الملل، اقدامات متقابل در برابر پخش ماهواره ای مداخله جویانه از منظر حقوق بین الملل و مسئولیت کشورها در قبال پخش شبکه های تلویزیونی ماهواره ای را بررسی کردیم. همانطوریکه در مقالات گذشته ذکر شد امروزه امریکا و برخی از متحدان غربی اش نظیر انگلیس با نقض فاحش حقوق بین الملل ارتباطات از یک سو به تبلیغات منفی و سیاهه نمایی علیه کشورهای مستقل نظیر ایران و محور مقاومت اقدام می کنند و از سوی دیگر به موازات ایجاد محدودیت علیه رسانه های برون مرزی ایران، رسما میزبان شبکه های تروریستی و قوم گرایانه می شوند و در واقع از «تروریسم رسانه ای» حمایت می کنند اما همین کشورها رویکرد رسانه های برون مرزی در افشای جنایات امریکا در غرب آسیا و انعکاس جنایات رژیم صهیونیستی علیه فلسطینیان را تحمل نمی کنند و به انحاء مختلف و به بهانه های واهی، سعی در مقابله با شبکه های برون مرزی ایران دارند و این رویکرد خود را در سالهای اخیر تشدید کرده اند.