تروریسم رسانه ای (7) مسئولیت کشورها در قبال پخش شبکه های تلویزیونی ماهواره ای
در قسمت هفتم از مجموعه مقالات «تروریسم رسانه ای» به موضوع مسئولیت کشورها در قبال پخش شبکه های تلویزیونی ماهواره ای، می پردازیم.
مانند سایر حوزه ها، هرگونه عمل متخلفانه در حوزه رسانه نیز، در حقوق بین الملل متضمن مسئولیت بین المللی است که متخلف را با چند تعهد ثانوی مواجه می کند: توقف عمل متخلفانه، اجرای تعهد بین المللی، جبران خسارت که شامل اعاده وضع به حالت سابق، پرداخت غرامت، اقرار به تخلف، اظهار تاسف و یا عذرخواهی رسمی است. چنانچه عمل متخلفانه نقض یک قاعده آمره باشد مانند تحریک به نسل زدایی و یا تجاوز از طریق رسانه، سایر کشورها متعهد به شناسایی وضعیت نامشروع، عدم کمک به استمرار وضعیت و همکاری برای پایان بخشیدن به این وضعیت می شوند. در خصوص شبکه بین المللی می توان این تعهد را به تقبیح اقدام صورت گرفته و قطع کمک های مادی و معنوی به رسانه مربوطه تفسیر نمود.
علاوه بر تعهدات عام الشمولی که رسانه های بین المللی را نیز متعهد می سازد، مانند ممنوعیت تحریک به تجاوز و مداخله در امور داخلی کشورها، برخی تعهدات خاص برای رسانه های فراملی نیز وجود دارد. به طور مثال کنوانسیون «استفاده از پخش برنامه برای ایجاد صلح» مورخ 23 سپتامبر 1936م که از سوی 19 کشور به تصویب رسیده است، کشورهای عضو را از مداخله رسانه ای در قلمروی یکدیگر منع می کند. لذا نقض چنین تعهدی می تواند هم نقض یک تعهد بین المللی عام و هم نقض یک تعهد بین المللی خاص تلقی شود. اما در برخی موارد دولتها تلاش کرده اند تا از شمول تعهد بین المللی خاص در عرصه فعالیت رسانه های بین المللی خارج شوند.
در خصوص نقض تعهدات بین المللی خاص می توان به تشدید نقض قواعد شاخه های مختلف حقوق بین الملل توسط واشنگتن اشاره کرد. امریکا طی سالهای اخیر بویژه پس از روی کارآمدن دونالد ترامپ در سال 2017 تعهدات خود در بسیاری از حوزه های خاص حقوق بین الملل نقض کرده است. بعنوان نمونه ترامپ با اعلام خروج از معاهده موشک های هسته ای میان برد و خروج یکجانبه از برجام و به راه انداختن جنگ تعرفه ای علیه کشورها، «حقوق بین الملل معاهدات» را نقض کرده است. واشنگتن با خروج از معاهده آب و هوایی پاریس، «حقوق بین الملل محیط زیست» و با فروش تسلیحات ممنوعه به رژیم عربستان سعودی و کاربرد این سلاح ها در ارتکاب جنایات بین المللی در یمن، «حقوق بین الملل بشر دوستانه» را به طور جدی نقض کرده است. امریکا بسیاری از قواعد حقوق بین الملل ارتباطات را نیز نقض کرده است. احمد کاظمی دکترای حقوق بین الملل و پژوهشگر رسانه در این خصوص می گوید : ابعاد نقض حقوق بین الملل ارتباطات از سوی امریکا تنها به اقدامات یکجانبه واشنگتن در تحریم رسانه های مستقل، قطع پخش شبکه های تلویزیونی مستقل از ماهواره ها یا مسدود کردن حساب ها و صفحات اجتماعی رسانه های منتقد محدود نمی شود بلکه امریکا آشکارا میزبان شبکه های تلویزیونی ماهواره ای هست که آشکارا با نقض مفاد منشور سازمان ملل متحد به تبلیغات تجزیه طلبانه علیه تمامیت ارضی برخی از کشورها می پردازند. بعنوان نمونه شبکه شوونیستی و تجزیه طلب «گون آذ تی وی» که علیه یکپارچگی سرزمینی ایران فعالیت می کند در شیکاگو امریکا مستقر است و از آنجا پخش می شود و این مصداق، نقض بارز حقوق بین الملل ارتباطات می باشد .
در خصوص نقض تعهد بین المللی عام، به نظر می رسد امکان طرح مسئولیت بین المللی رسانه های فراملی، وجود دارد. حقوق بین الملل موجود به دلیل فقدان سازوکارهای مناسب برای طرح مسئولیت بازیگران غیردولتی، به این امکان کمتر توجه کرده است. کشورها سعی می کنند تا مسئولیت رسانه را در سیستم قضایی داخلی پیگیری نمایند که در این حالت مسئولیت مدنی و کیفری رسانه مطرح خواهد بود و نه مسئولیت بین المللی رسانه متخلف. به همین دلیل در عمل تلاش می شود تا اقدام متخلفانه رسانه به یک کشور منتسب شود تا امکان پیگیری آن در سطح بین المللی وجود داشته باشد. هرچند پیگیری مسئولیت بین المللی دولتهایی که از رسانه های فراملی متخلف، پشتیبانی می کنند ممکن است، اما یکی از پیچیدگی ها در عرصه ارتباطات، مبهم بودن ماهیت حقوقی رسانه های فراملی است به نوعی که انتساب برخی رسانه ها به یک دولت امری پیچیده است. به طور مثال شبکه بی بی سی در نظام حقوقی انگلستان، به عنوان یک شرکت عمومی مستقل اعلام شده که با حمایت منشور سلطنتی royal charter ، مستقلانه فعالیت می کند و ماموریت آن، اطلاع رسانی، آموزش و سرگرمی بیان شده است.بنابراین این شبکه باید از مداخله گروه های خصوصی و دولتی مستقل بماند. با این حال قراینی وجود دارد که وابسته بودن این شبکه به نظام دولتی پادشاهی انگلستان را تقویت می کند. به طور مثال بنگاه سخن پراکنی جهانی BBC بخشی از شبکه BBC است که بودجه خود را به طور مستقیم از دولت انگلستان دریافت می کند و در انگلستان نهادهای دولتی از حمایت منشور سلطنتی بهره می برند.
چنانچه بتوان وابستگی یک رسانه را به یک دولت اثبات نمود، نظام حقوقی مسئولیت بین المللی، بر آن جاری می شود اما مشکل اساسی در جایی است که نتوان این انتساب را احراز کرد. در مجموع یک رسانه ممکن است وابسته به نهادی از دولت باشد، وابسته به نهادی شبه دولتی باشد، وابسته به حزبی باشد که دولت برآن کنترل دارد و یا کاملا مستقل باشد. در حالی که مسئولیت دولت به جهت فعالیت رسانه های دولتی محرز است اما در خصوص رسانه های مستقل اختلاف نظر وجود دارد. در حقوق بین الملل، این قاعده کلی وجود دارد که دولتها مسئول اقدام اشخاص خصوصی نیستند اما در این خصوص می تواند استثنائاتی وجود داشته باشد که در ادامه، به دو مورد اشاره می شود: یکی اینکه توافقی میان کشورها وجود داشته باشد درخصوص توسعه مسئولیت اشخاص به دولت، دیگر اینکه اقدام رسانه های مستقل، تحریک به اقدامات تروریستی و نسل کشی و سایر جنایات بین المللی باشد که به موجب اسناد بین المللی دولتها متعهد به جلوگیری از آن شده اند.در همین راستا ماده 4 کنوانسیون ژنو در سال 1936م دولتهای عضو را متعهد کرده است تا فعالیت صحیح رسانه هایی را که برنامه های خود را از داخل سرزمین آنها پخش می کنند تضمین نمایند و پخش کنندگان برنامه های فراملی را در چارچوب نظام ملی مسئولیت پذیر نمایند.
تعهد دولتها به تضمین مبارزه با جنایات بین المللی مانند نسل زادیی و تروریسم، از قطعنامه ها و کنوانسیون های بین المللی و همچنین «حقوق بین الملل عرفی» قابل استخراج است. به طور مثال «کنوانسیون جلوگیری و مجازات جنایت نسل کشی» Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. به تعهد دولتها برای جلوگیری از این جنایت توسط افراد دولتی و غیر دولتی اشاره دارد. همچنین قطعنامه 1703 شورای امنیت در سال 2006 ، به تعهد دولتها برای خودداری از «پناه دادن» harbouring به تروریست ها تاکید دارد. لذا هرگونه اقدام به تحریک این جنایات یا حمایت از آن از سوی رسانه های خصوصی در داخل سرزمین یک کشور می تواند مسئولیت بین المللی دولت مربوطه را نیز به دنبال داشته باشد.همچنین طرح مسئولیت بین المللی شبکه های ماهواره ای غیردولتی از دو جهت دیگر امکان پذیراست: اول اینکه برخی از تعهدات موجود درحقوق بین الملل جزء تعهدات عام الشمول Erga Omnes است که معنای آن، شمول این تعهدات بر تمام بازیگران دولتی و غیردولتی است مانند تحریک به نسل زدایی و تجاوز. دوم اینکه، برخی دولتها به طور یکجانبه به جرم انگاری تخلفاتی از اشخاص غیر دولتی اقدام کرده اند که می تواند در سطح بین المللی تسری یابد. به طور مثال بسیاری از کشورها، تهمت به کشورهای خارجی و سران آنها را جرم انگاری کرده اند.
پخش برنامههای ماهوارهای اگرچه به موجب مقررات بینالمللی، حق دولت ها و بازیگران غیردولتی است، لیکن باید توجه داشت که ارسال این برنامه ها نباید مغایر با هنجارهای بین المللی و در جهت تخریب ارزشهای ملی و معنوی کشورهای مقصد و وارونه کردن حقایق باشد. کشورها در زمینه های پخش ماهواره ای از یک سو باید قواعد عرفی و معاهده ای حقوق بین الملل ارتباطات را رعایت کنند. دوم اینکه نظارت کافی بعمل آورند تا محتوای برنامه های ماهواره ای ، تعهدات آنها در سایر بخش های حقوق بین الملل از جمله حقوق بین الملل بشر و حقوق بین الملل بشردوستانه را نقض نکند. کما اینکه امروزه رویکرد برخی از رسانه های غربی مانند فاکس نیوز در وارونه نشان دادن حق دفاع مشروع مردم یمن در مقابل تجاوز نظامی عربستان سعودی و سانسور کردن جنایات جنگی رژیم سعودی در یمن، با تعهدات بین المللی امریکا هم در حوزه حقوق بین الملل ارتباطات و هم در عرصه تعهدات مربوط به حقوق بین الملل بشر و حقوق بین الملل بشردوستانه مغایرت دارد و بنوعی در قالب «تروریسم رسانه ای» قابل بررسی می باشد.
