تروریسم رسانه ای (5) اقدامات متقابل در برابر پخش ماهواره ای مداخله جویانه از منظر حقوق بین الملل
در قسمت پنجم از مجموعه مقالات «تروریسم رسانه ای» به موضوع اقدامات متقابل در برابر پخش ماهواره ای مداخله جویانه از منظر حقوق بین الملل، می پردازیم.
یکی از اقداماتی که رسانه های وابسته به قدرتهای استکباری برای تحریک افکار عمومی علیه کشورهای مستقل انجام می دهند، سیاسی کردن وقایع حقوقی است که از طریق آن با وارونه کردن حقایق، افکار عمومی را به سمت خاصی هدایت می کنند. مرجع رسیدگی به این گونه مسایل، نهادهای حقوقی و تخصصی بین المللی است از جمله نمونه های این گونه اقدامات تحریک آمیز، سیاسی کردن اخبار حق فعالیت صلح آمیز هسته ای جمهوری اسلامی ایران، در رسانه های غربی و برخی از رسانه های کشورهای مرتجع عربی است. هرچند سیاسی کردن اختلافات حقوقی در رسانه های بین المللی به خودی خود، نقض حقوق بین الملل نیست، اما می تواند با تشدید اختلافات بین المللی و منحرف کردن روند رسیدگی حقوقی، مشمول عناوین مجرمانه ملی و منطقه ای شود زیرا بسیاری از کشورها هرگونه مداخله از جمله مداخلات رسانه ای در امور حقوقی و قضایی خود را جرم انگاری کرده اند که در این حالت می توان رسانه های بین المللی متخلف را تحت صلاحیت سرزمینی مورد پیگرد قرار داد.
همانطور که در برنامه های گذشته ذکر کردیم پخش مستقیم ماهواره ای ابزاری در اختیار کشورهای استعماری قرارداده است که می توانند به راحتی در امور کشورهای مستقل دخالت کنند. اگرچه هنوز جامعه بین المللی به انعقاد کنوانسیونی که تمام جنبه های پخش مستقیم ماهواره ای از جمله اقدام متقابل را پوشش دهد، دست نیافته است اما طبق ماده 47 بند 1 طرح پیش نویس کمیسیون حقوق بین الملل درباره مسئولیت دولتها، دو سناریو برای مقابله با پخش ماهواره ای مداخله جویانه در نظر گرفته شده است. سناریو اول، مقابله با برنامههای ارسالی از ماهوارهها با پخش پارازیت و اعمال تحریمهای تجاری است. سناریو دوم برخلاف سناریو اول، واکنش در برابر پخش ماهوارهای برنامه های رادیویی و تلویزیونی را ناقض اصل جریان آزاد اطلاعات و نقض حق دریافت اطلاعات به عنوان یکی از مصادیق حقوق بشر می داند. با این وجود ینز اونسن (Jens Evensen) یکى از معروف ترین قضات دادگاه بین المللى لاهه ، در این خصوص می گوید: « هر چند از نظر برخی حقوقدانان غربی بر اساس ماده 19 اعلامیه جهانی حقوق بشر؛ ایجاد اختلال در برنامه های ارسالی ماهواره ای به کشورهای مستقل، توسط دولتهای ذیربط عملی غیر قانونی است، اما رعایت این امر کاملا جنبه آرمانی داشته و نقض آن مبین نقض حقوق موجود نیست.»
اهمیت صیانت از ارزشهای ملی و مذهبی، عموم دولتها را بر آن داشته است تا در دو سطح ملی و بینالمللی به اقدام متقابل علیه پخش برنامه های ماهواره ای فرامرزی برخیزند. از بُعد داخلی حتی در کشورهایی چون امریکا، فرانسه و انگلستان که از مدعیان درجه اول اصل جریان آزاد اطلاعات به حساب می آیند. قانونگذار کوشیده است با وضع مقرراتی، از مصالح کشور خود در برابر برنامه های ماهواره ای مراقبت نماید. شاید هیچ کشوری را نتوان یافت که در آن حق آزادی بیان و پخش برنامههای ماهواره ای رادیو ـ تلویزیونی، نامحدود و فارغ از هرگونه شرطی باشد. بنابراین دولتهای مدعی که ارسال بیقید و شرط برنامههای ماهوارهای تلویزیونی را برای دیگر کشورها در پوشش اصل آزادی پخش و دریافت اطلاعات توجیه میکنند، این نسخه را برای کشورخود تجویز نمیکنند.
این رفتار متناقض کشورهای غربی هنگامی بیشتر نمایان میشود که دریابیم در آندسته از اسناد بینالمللی که حق آزادی دریافت اطلاعات در آنها مطرح شده، محدودیتهای مهمی نیز برای این حق در نظر گرفته شده است. لیکن در مواضع رسمی قدرتهای مداخله جو به صورتی مزوّرانه این امر نادیده گرفته شده است. این دولتها با بی اعتنایی آشکار نسبت به اصل «یکپارچگی اسناد بینالمللی حقوق بشر»، در راستای منافع و اغراض خویش فقط به بخشی از این اسناد تمسک می جویند. در مقابله با این سیاست مغرضانه بدیهی است که دولتهای مستقل با ایجاد اختلال در برنامههای دریافتی ماهواره ای از طریق پارازیت و یا توسل به سایر اقدامات متقابل ، از مصالح ملی، نظم عمومی و اخلاق اجتماعی خود حفاظت کنند. آنها تلاش می کنند دولتهای ارسال کننده برنامهها را وادار به توقف ارسال یا اصلاح برنامههای ماهواره ای مداخله گرایانه و جبران خسارت وارده نمایند.
طبق مقررات بین المللی دامنه صلاحدید دولت متضرر در تعیین نوع اقداماتی که بتواند با توسل به آنها با برنامه های ماهواره ای مداخله جویانه قدرتهای سلطه گر مقابله کند، محدود شده است. به عبارت دیگر حتی برای اقدامات متقابل مشروع نیز محدودیت هایی وضع شده است. البته این محدودیت ها به نابرابری واقعی دولتها از حیث توان اقتصادی، فنی، نظامی و سیاسی نیز توجه داشته است تا اقدام متقابل به بهانه ای برای سوءاستفاده دولتهای قدرتمند در پایمال نمودن حقوق دولتهای ضعیف مبدل نشود. این نگاه دو سویه، مبتنی بر اصل تناسب در اقدام متقابل در حقوق بینالملل است.
کمیسیون حقوق بینالملل در ماده 30 پیش نویس طرح مسئولیت دولت ها که از اقدام متقابل به عنوان عامل دفع کننده عمل ارتکابی متخلفانه یاد کرده اما اشارهای به شرط تناسب ننموده است. با وجود این براساس ماده 49 پیشنویس طرح مسئولیت دولتها، اقدامات متقابل دولت متضرر با درجه شدت عمل متخلفانه بینالمللی ذیربط و آثار ناشی از آن برای دولت متضرر، «نامتناسب» نخواهد بود. در واقع کمیسیون حقوق بین الملل مفهومی انعطافپذیر از اصل تناسب نظر داشته است، که اتخاذ اقدامات متقابل نباید به نتایج غیرمنصفانهای منجر شود.
در حیطه پخش مستقیم برنامههای ماهوارهای نیز اقدامات متقابل باید با عمل متخلفانه اصلی متناسب باشد. دولتی که از برنامههای ماهوارهای خاص متضرر میشود حق دارد با توسل به اقدامات متقابل از حقوق خود محافظت کند و دولت فرستنده ی برنامههای ماهوارهای را به جبران خسارت وارده وادار سازد. بدیهی است از آنجا که اصولاً هدف از اقدامات متقابل در مقابله با پخش مستقیم برنامههای ماهوارهای حمایت از خود میباشد؛ این اقدامات به عرصهای خاص محدود نمی شود. به طوریکه، اقدامات اتخاذی دولت متضرر میتواند تا جایی شدت یابد که دولت خاطی را ناچار سازد به رفتار متخلفانه خود پایان دهد. به واقع اگر نامؤثر بودن اقدامات متقابل اولیه ثابت شود دولت متأثر میتواند پا را فراتر نهد و اقدامات متقابل ثانویه ای را تحمیل کند. بنابراین دولت متضرر از برنامههای ماهوارهای میتواند علاوه بر پخش پارازیت، مصادره اموال دولت خاطی و تعلیق برخی از تعهدات خود را در قبال وی مورد توجه قرار دهد.
دریافت مستقیم امواج ماهوارهای چالشی برای جامعه بینالمللی ایجاد نموده که در تاریخ روابط بینالملل بیسابقه بوده است. در حقیقت سرعت گسترش و حجم فراگیر برنامههای ارسالی از ماهوارههای پخش مستقیم تلویزیونی هرچند از ابعادی مثبت و تحسین برانگیز بوده است، لیکن تضعیف فرهنگهای ملی و تخریب ارزشهای اخلاقی تحت تاثیر برنامههای مداخله جویانه نگرانیهای زیادی را دامن زده است. چرا که همانطوریکه مقام معظم رهبری فرموده اند: «امپراطوری رسانه ای ظالمان، در عین ادعای بی طرفی، با تحریف و دروغ و انواع روشهای پیچیده، در خدمت اهداف زورگویان جهانی است و امروزه سلاح ارتباطات رسانه ای، قویترین سلاح است و از بمب اتم هم بدتر و خطرناکتر است.» برخی از سیاستمداران و صاحبنظران غربی نیز بر این موضوع اذعان کرده اند کما اینکه هلموت اشمیت صدراعظم آلمان در سال 1981 م از جمله شخصیت هایی است که ماهوارههای پخش مستقیم را از قدرت هستهای خطرناکتر توصیف کردهاند.
هر چند که به نظر نمیرسد که توسل به اقدامات متقابل، از جمله پخش پارازیت راه حلی قطعی برای مقابله با پخش مستقیم ماهواره ای مداخله جویانه باشند ولی گفتگو درباره این اقدامات همچنان در دستور کار مذاکرات کوبیوس یا اتحادیه بین المللی مخابرات و یونسکو قرار دارد. چرا که کشورهای غربی مدعی جریان آزاد اطلاعات، زمانیکه اقدام به تاسیس و یا حمایت از شبکه های ماهواره ای تفرقه افکنانه علیه کشورهای مستقل می کنند، آن را در قالب اصل جریان آزاد اطلاعات توجیه می کنند و مقابله مشروع کشورهای مستقل با این گونه مداخلات رسانه ای را نقض اصل آزادی بیان می دانند. این در شریطی است که از منظر حقوق بین الملل اصل جریان آزاد اطلاعات دارای محدودیت هایی است و نباید به بهانه ای برای ضربه زدن به نظم عمومی کشورها و تضعیف ارزشهای ملی و مذهبی آنها تبدیل شود. چرا که تداوم چنین روندی، بنوعی به هرج و مرج رسانه ای و شکل گیری تروریسم رسانه ی از سوی کشورهای استکباری علیه کشورهای مستقل می شود.
