IRIB World Service

در بخش 8 مقاله، آلودگی نفتی و خطر انقراض ماهیان خاویاری و فُک های خزری بررسی خواهد شد.

دریای خزر به علت وجود گونه های مختلف جانوری و گیاهی، از پر تنوع ترین زیستگاه های طبیعی دنیاست اما، از آنجائیکه پایش سازمان یافته تنوع زیستی در خزروجود ندارد، تعداد دقیق گونه­ های جانوری و گیاهی باقیمانده در خزر مشخص نیست. در میان گونه های فراوان جانوری خزر، ماهیان خاویاری از ارزشمندترین گونه ها به شمار می روند. استر کویش لاروچ (Esther Kuisch Laroche) ، مدیر دفتر یونسکو در تهران در 25 جولای 2017 در همایش بررسی زیست گاه دریای خزر گفت: « 65 ذخایر جاوری و گیاهی زیست گاه دریای خزر در قزاقستان، ایران، روسیه و ترکمنستان وجود دارد. در میان عوامل مختلفی که در فرسایش و نابودی گونه های جانوری و گیاهی خزر نقش دارند، آلودگی های نفتی، نقش مهمی دارند. گرچه ریختن فاضلاب های شهری و صنعتی و پساب های کشاورزی، در آلودگی آب دریای خزر نقش مهمی دارند، اما افزایش تولید نفت از دریای خزر، به یکی از مهمترین منابع آلودگی آن طی حدود سه دهه اخیر تبدیل شده است.»

مجتبی حسینی، کارشناس ارشد اداره محیط زیست استان گلستان ایران، درباره عواقب آلودگی های نفتی در دریای خزر می گوید: «آلودگی های نفتی به ویژه در دریای خزر باعث کاهش تنوع زیستی از جمله گونه های سیتوپلانکتون، زئو پلانکتون و سایر آبزیان می شوند. همچنین آلودگی های نفتی طی چند سال اخیر موجب کاهش جمعیت فک خزری، تنها پستاندار دریای خزر شده است. کاهش ماهیان خاویاری و ماهیان استخوانی نیز از تاثیرات آلودگی های نفتی و غیرنفتی دریای خزر بوده است»  در سال 2012  کارشناسان ایرانی محیط زیست هشدار دادند که دو گونه مهم ماهی خاویار و کیلکا در این دریا رو به نابودی و انقراض هستند. اگر آب های خزر آلوده نمی شدند، همه ساله از نیمه دوم اکتبر جنب ‌و جوش دست­کم ۱۰ هزار ماهیگیر  ایرانی در سواحل استان‌های شمالی گیلان، مازندران و گلستان را فرا می گرفت. اما، در سال های اخیر امکان و روند صید ماهی در دریای خزر به شدت کاهش یافته است. این در شرایطی است که جمهوری اسلامی ایران،  بعنوان تنها کشور ساحلی خزر که در آلودگی نفتی این دریا نقشی ندارد، تلاش های گسترده ای را برای تکثیر مصنوعی و جلوگیری از انقراض نسل ماهیان خاویاری به کار بسته و سالانه میلیون ها قطعه بچه ماهی در خزر رهاسازی می کند. اما، بعلت عدم همراهی دیگر کشورهای ساحلی و تشدید آلودگی نفتی، کارهایی که صورت گرفته، نتوانسته است ماهیان خاویاری را از خطر انقراض مصون نگه دارد و نسل ماهیان خاویاری «چالباش» و «شیپ» در خزر رو به انقراض گذاشته است.

 ماهیان خاویاری یا استروژن، از خانواده تاس‌ماهیان، از جمله گونه‌های آبزی کم نظیری هستند که از قدمتی چند صد میلیون ساله برخوردارند. از این رو ماهیان خاویار را فسیل‌های زنده جهان می‌نامند که در یک روند تکاملی تا به امروز باز مانده‌اند. اما، این میراث خدادادی که چند صد میلیون سال زیسته و در اختیار ما قرار گرفته است، امروزه به علت گسترش آلودگی ها در خزر و بخصوص آلودگی های نفتی در حال انقراض است. ماهیان خاویاری یا استروژن ارزش اقتصادی بالایی دارند اما، به علت کاهش نسل این نوع ماهیان در خزر بر اثر آلودگی و صید بی رویه، کشورهای ساحلی بیش از پیش از این نعمت محروم می شوند. آمارها نشان می دهد در سه دهه گذشته میزان ماهیان خاویاری در دریای خزر حدود 73 درصد کاهش یافته است. تحت تاثیر این موضوع میزان صادرات خاویار ایران در یک دهه گذشته نیز91 درصد کاهش یافته است که این موضوع نشاندهنده رعایت توافقات مربوط به کاهش یا ممنوعیت صید ماهیان خاویاری توسط ایران می باشد. این در شرایطی است همچنان گزارشهای مختلفی از تداوم صید قاچاق ماهیان خاویاری در برخی از کشورهای ساحلی خزر منتشر می شود. 

تا سال 1991 ایران و شوروی بر صید و تجارت خاویار کنترل داشتند اما پس از فروپاشی شوروی و تاسیس کشورهای جدید در حاشیه دریای خزر، بازار خاویار با هرج و مرج شدیدی مواجه شد . تحت تاثیر این روند و صید بی رویه ناشی از آن، ذخایر ماهیان خاویاری خزر به شدت کاهش یافت. به طوری که آمار رسمی تولید خاویار از 30 هزار تن در اواخر دهه 1970 به یک دهم این رقم در اواخر دهه 1990 رسید. به علت خطر انقراض ماهیان استروژن، تجارت این نوع ماهیان از سال 1998 تحت مقررات «کنوانسیون تجارت بین المللی گونه های در معرض خطر» موسوم به (سیتیس CITES ) قرار گرفت. نهایتا در سال 2001 دبیرخانه «کنوانسیون تجارت بین المللی گونه های در معرض خطر» تجارت خاویار توسط جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان و روسیه را متوقف و تاکید کرد که این چهار کشور تا پایان همین سال درباره سهمیه های خود تحقیقات علمی کنند و برنامه مدیریت مشترکی را طراحی نمایند. علیرغم آنکه ایران به علت فعالیت هایش در حفاظت از گونه های ماهیان خاویاری،از ممنوعیت تجارت خاویار مستثنی شده بود اما تهران نیز داوطلبانه در این تلاش منطقه ای مشارکت کرد.

به دلیل تداوم آلودگی های نفتی و تشدید وخامت محیط زیست ماهیان خاویاری خزر، حتی توافق سران پنج کشورحاشیه دریای خزر برای ممنوعیت صید ماهیان خاویاری تا سال 2020 نیز نتوانسته است تاثیر چندانی در احیای ذخایر این نوع ماهیان داشته باشد. براساس توافق سران، کشورهای ساحلی هیچ مجوزی برای صید تجاری ماهیان خاویاری ندارند. «محمد پورکاظمی» رییس موسسه تحقیقات علوم شیلاتی جمهوری اسلامی ایران درباره علت بی تاثیر بودن ممنوعیت صید ماهیان خاویاری خزر در احیای ذخایر این ماهیان می گوید: «ماهایان خاویاری ذخایر مشترک پنج کشور ساحلی هستند بنابراین تا زمانی که این کشورها به طور مشترک عزم جدی برای مقابله با صید غیرمجاز و افزایش ذخایر این گونه ماهیان نداشته باشند، نگرانی برای انقراض این گونه وجود دارد» در بیست و نهم نوامبر 2018 نمایندگان پنج کشور حاشیه دریای خزر، در دومین اجلاس کمیسیون حفاظت و بهره‌برداری بهینه از منابع زنده این پهنه آبی، در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان گرد هم آمدند. اما در نشست باکو هیچ موضوع جدی درباره تاثیر آلودگی های نفتی بر انقراض نسل ماهیان خاویاری از سوی میزبان مطرح نشد. «واسیلی سوکولوف» معاون موسسه فدرالی شیلات روسیه می گوید: «وضعیت ماهیان خاویاری در دریای خزر نگران کننده است و با وجود توقف صید تجاری این ماهیان، بهبودی در شرایط دیده نمی شود.بر اساس تحقیقاتی که انجام دادیم حداقل به 13 سال زمان برای احیای ذخایر ماهیان خاویاری در دریای خزر نیاز داریم. »

همزمان با خطر انقراض نسل ماهیان خاویاری خزر، فُک های خزری نیز با خطر انقراض نسل بدلیل آلودگی نفتی مواجه هستند. فک خزری که نام علمی آن «پوسا کاسپیکا» Pusa caspica است، یکی از پستانداران کمیاب آبزی دنیاست که فقط در دریای خزر و رودخانه‌های منتهی به آن زندگی می‌کند.  مشاهده اجساد این جانوران زیبا که گاه همراه با موج های خزر به ساحل آورده می شوند منظره بسیار دلخراشی را برای علاقمندان به محیط زیست فراهم می آورد. در ماه مه 2011، مشاهده اجساد 200 فک خزری در سواحل قزاقستان، اعتراض سازمان های محیط زیستی کشورهای ساحلی خزر را برانگیخت. فعالان «اکو مانگیستاو» سازمان غیردولتی مدافع محیط زیست در قزاقستان گزارش دادند که در طول فقط یک کیلومتر از سواحل قزاقستان، ۱۲ جسد فک خزری را جمع‌آوری کردند. کریل اوسین، مدیر «اکو مانگیستاو» اعلام کرد: اجساد فک های دریایی را به آزمایشگاهی در شهر آکتاو تحویل دادند اما، نتایج تحقیقات بر روی اجساد فک های خزری تلف شده هیچ گاه مشخص نشد. دستِ­کم 90 درصد از حدود یک میلیون فک خزری طی حدود 30 سال گذشته نابود شده است که فاجعه ای بزرگ و جبران ناپذیر برای محیط زیست خزر محسوب می شود.

با توجه به رو به انقراض بودن نسل فُک های خزری، پویش های بین المللی برای حمایت از این گونه نادر به راه انداخته شده اند. جمهوری اسلامی ایران، فعال ترین کشوردر این زمینه است. دکتر امیر صیاد شیرازی، رئیس مرکز درمانی و تحقیقات فک خزری جمهوری اسلامی ایران می گوید: « آلودگی دریای خزر  به دلیل فعالیت های نفتی در کنار صید بی رویه ، دو عامل اصلی تهدید نسل فک خزری است. در پنج دهه اخیر آمار فک خزری از یک میلیون و 200 هزار قلاده به کمتر از 70 هزار رسید و نسل تنها پستاندار خزر را رو به انقراض برده است. تحقیقات نشان می دهد که آلودگی خزر باعث ضعیف‌تر شدن سیستم ایمنی فک خزری شده است.» بزرگ‌ترین مجموعه‌های فک خزری در سواحل قزاقستان و در نیمه سرد سال حضور دارند تا در این زمان که سطح آب در این بخش از خزر یخ می زند، این جانوران بتوانند بچه های خود را به دنیا بیاورند.اما، حرکت یخ شکن ها در جلوی نفت کش هایی که از قزاقستان به سمت جمهوری آذربایجان حرکت می کنند، زیست بوم فک های خزری را  به قتلگاه آنها تبدیل می کند.

در 26 نوامبر 2018 «مهمان آخوند اف»، رئیس موسسه تحقیقات علمی شیلات وزارت محیط زیست و ذخایر طبیعی جمهوری آذربایجان با برگزاری کنفرانس خبری در باکو اعلام کرد: «با متوقف کردن صید فک ها در جمهوری آذربایجان و ایجاد محدودیت برای صید آنها در قزاقستان و روسیه، در حال حاضر تعداد فک های دریای خزر به بیش از 110 هزار راس رسیده است . کارشناسان روسیه تعداد فک های خزر را نزدیک به 300 هزار راس اعلام کردند ولی محققین انگلیسی بر این باور هستند که تعداد این گونه ها در خزر به 110 هزار راس می رسد و ما با نتایج تحقیقات محققان انگلیسی در این باره موافق هستیم.» گرچه محققان انگلیسی به مقامات جمهوری آذربایجان درباره تاثیر مثبت ممنوعیت صید فک های خزری بر افزایش شمار آنها اطمینان خاطر می دهند، اما تردیدی نیست که مقامات شرکت انگلیسی "بی پی" نمی توانند اطمینان خاطر بدهند که آلوده شدن آب خزر به مواد نفتی که این شرکت مهمترین عامل آن است، موجب انقراض نسل فک های خزری نخواهد شد.