IRIB World Service

در بخش چهارم مقاله، به اکوسیستم ویژه خزر و تخریب آن توسط شرکت های نفتی خواهیم پرداخت.

انگلستان تا 20 مارس 1951 یعنی پیش از ملی شدن نفت ایران، از طریق " شرکت نفت ایران و انگلیس، صاحب امتیاز اصلی در نفت ایران بود و ضمن غارت نفت ایران زیان های بیشماری را به این کشور وارد کرد. می توان گفت انگلستان پس از فروپاشی شوروی و اعلام استقلال جمهوری آذربایجان، موقعیت مشابهی را در این کشور از طریق "شرکت بی پی آذربایجان" یافته است. به همین علت، جمهوری آذربایجان در میان کشورهای ساحلی خزر، به خبرسازترین کشور در خصوص مسایل نفتی خزر تبدیل شده است. به گونه ای که سایر وجوه اهمیت خزر بخصوص اهمیت زیست محیطی خزر برای این کشور تحت الشعاع نفت قرار گرفته است. حال آنکه، خزر عاملی حیاتی نه تنها برای این کشور، بلکه برای تمامی کشورهای ساحلی این دریا است. در واقع ، اکوسیستم خزر، دارای اهمیت جهانی است و این بزرگترین دریاچه دنیا دارای زیست بومی منحصر به فرد می باشد. داشتن بیش از 400 گونه فون و فلور (گونه جانوری و گیاهی) ، نشانه ای از اهمیت زیست محیطی منحصر به فرد خزر است. خزر همچنین دارای تالاب های بی نظیری است که اهمیت زیست محیطی فراوانی دارند . 

متاسفانه همچنان که ذخایر زیستی خزر بسیار متنوع هستند، منابع و منشأهای آلودگی خزر نیز گوناگون هستند. برای آلودگی دریای خزر، منشأهای مختلفی ذکر می شود که می توان آنها را در آلودگی های نفتی، سرازیر شدن فاضلاب های شهرها، آفت کش های کشاورزی  و پساب های کارخانه ها، پسماندهای جامد، برداشت شن و ماسه از خزر و ساخت و ساز در سواحل و حریم دریا خلاصه کرد. در این میان، آلودگی های نفتی، مهمترین منبع آلودگی دریای خزر به شمار می ­روند. به‌طوری که سالانه دستکم یک میلیون تن نفت وارد این دریا می‌شود. آلودگی آب خزر به قدری بر میزان تولید مثل ماهیان ارزشمند خاویاری تاثیر گذاشته است که به پیشنهاد تهران، کشورهای ساحلی خزر از سال 2010 ممنوعیت ده ساله صید ماهیان خاویاری را در دستور کار خود قرار داده اند. «کمیسیون حفاظت و بهره‌برداری بهینه از منابع زنده دریای خزر» در نشست خود در باکو در اواخر نوامبر و اوایل دسامبر 2018، ممنوعیت صید ماهیان خاویاری را برای سال های بعد نیز تمدید کرد.

قرار است کارگروه علمی «کمیسیون حفاظت و بهره برداری بهینه از منابع زنده دریای خزر» در نیمه اول سال 2019 در روسیه تشکیل جلسه بدهد و به طور جدی علل تداوم روند کاهشی جمعیت ماهیان خاویاری خزر را بررسی کند. به نظر می رسد یکی از علل مهم این مساله، آلودگی آب خزر براثر فعالیت های نفتی در خزر است که شرکت بی پی بزرگترین سهم را در این فعالیت های نفتی در خزر دارد. البته، حوزه دریای خزر علاوه بر آلودگی آب براثر فعالیت های نفتی، با آلودگی هوا نیز مواجه است. تغییرات منفی در محیط زیست خزر موجب رشد عوارض جانبی و انواع بیماریها شده است. میانگین امید به زندگی در کشورهای ساحلی خزر نسبت به کشورهای توسعه یافته، 15 تا 20 سال کمتر است. به علت حاکم بودن منافع کلان شرکت ها و کنسرسیوم های بین المللی نفتی در حوزه خزر، آنگونه که لازم است در رسانه های جهانی درباره آلودگی های نفتی خزر سخن گفته نمی شود و نوعی سانسور بر این موضوع حاکم است. 

اما، محیط زیست خزر در ایران همواره از موضوعات مهم روز محسوب می شود. زیرا، نوسانات و افزایش یا کاهش تراز و نیز تمیزی آب دریای خزر به طور مستقیم بر زندگی و سلامت مردمان استان های پرجمعیت گیلان و مازندران ایران و بطورغیرمستقیم بر زندگی سایر ایرانیان تاثیرگذار است. سواحل ایران در کرانه دریای خزر دارای اهمیت اقتصادی – معیشتی، گردشگری - تفریحی، زیست محیطی و سیاسی - نظامی هستند. صید ماهی و تولید خاویار در میان صادرات ایران و سایر کشورهای ساحلی خزر جایگاه مهمی دارد و خاویار صادراتی ایران مرغوب ترین خاویار در بازار جهانی محسوب می شود. این قلم مهم صادراتی ایران  به حفاظت از محیط زیست خزر بستگی دارد. اما، آلودگی نفتی آب خزر، زاد و ولد ماهیان خاویاری و به تبع آن تولید خاویار طبیعی خزر را به شدت کاهش داده است. این در شرایطی است که بر اساس گزارش برنامه محیط زیست سازمان ملل، ایران بیشترین تلاش را برای حفظ ماهیان خاویاری خزر انجام داده است. در برخی مقاطع زمانی، افزایش شدت آلودگی خزر به حدی بوده است که در تعداد زیادی از پلاژهای ایران، شنا کردن نیز ممنوع شده است. چرا که به علت جریانات آبی و شیب دریای خزر، بخش اعظم آلودگی های نفتی از مناطق شمالی تر و از محل فعالیت شرکت بی پی به سمت سواحل ایران می آیند. آلوده شدن دریای خزربه ضایعات و مواد شیمیایی و نفتی، هزینه های اضافی به بودجه ایران وارد می کند. به همین علت، دولت ایران بناچار در بنادر نوشهرو انزلی با نصب دستگاه های مکنده نفت یا اسکیمر، به پاکسازی آلودگی های نفتی اقدام کرده است، در حالیکه ایران هیچ استخراج نفت از دریای خزر ندارد.

ایران همواره توجه ویژه ای به مسایل خزر و اکوسیستم آن داشته است. بطوریکه در ایران، چند پژوهشکده تخصصی در زمینه مطالعات و حفاظت محیط زیست و نیز مطالعات حقوقی، سیاسی و پیگیری های رسانه ای مسایل مربوط به خزر وجود دارد. مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، وابسته به «موسسه تحقیقات آب وزارت نیروی جمهوری اسلامی ایران» براساس وظایف خود، متولی مطالعه نوسانات دریا، بیلان آبی دریای خزر و حوضه آبریز آن است. این مرکز به عنوان نماینده ایران در اجرای موافقت نامه پنج کشور حاشیه دریای خزر موسوم به «کمیته آبشناسی و هواشناسی دریای خزر» مسئولیت ثبت نوسانات دریا، تهیه پایگاه داده منابع آب دریای خزر و تهیه گزارش وضعیت نوسانات تراز آب دریای خزر و اشتراک گذاری آن بین کشورهای حاشیه این دریا را به عهده دارد.همچنین «پژوهشکده اکولوژی آبزیان دریای خزر» مستقر در ساری، «پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی» وزارت علوم، تحقیقات و فناوری نیز از موسسات تخصصی مسئول در حوزه محیط زیست خزر در ایران هستند. «موسسه بین المللی مطالعات دریای خزر مستقر در ساری» نیز از جمله مراکز علمی – رسانه ای غیردولتی در ایران است که موضوعات سیاسی و حقوقی و زیست محیطی مربوط به دریای خزر را به طور تخصصی مطالعه می کند. در این میان، «سازمان حفاظت محیط زیست ایران» متولی قانونی و رسمی امور محافظت از محیط زیست خزر در ایران محسوب می شود.

در کناراهتمام به حفاظت از محیط زیست خزر، ایران تنها کشور ساحلی دریای خزر است که هیچ گونه بهره برداری از منابع نفتی این دریا ندارد. علیرغم این به علت جریان آب دریای خزر که مسیر آن از شمال به سمت جنوب است و همچنین به دلیل عمیق تر بودن آب های جنوبی خزر ، ایران بیشترین زیان را از آلودگی های نفتی این دریا متحمل می شود. این تهدید در صورت احداث خطوط لوله از بستر خزر و نشتهای احتمالی آنها نیز شدیدتر هم خواهد شد.غیر از ایران،چهار کشور دیگر ساحلی همگی استخراج نفت از خزر دارند و در آلودگی نفتی آن سهیم هستند. در شمال دریای خزر، قزاقستان روزانه 400 هزار بشکه نفت از حوزه نفتی کاشاغان توسط کنسرسیومNCOC    استخراج و صادر می کند. این کنسرسیوم متشکل از شرکت های کازمونای گاز قزاقستان، توتال فرانسه، ‏اکسون‌موبیل امریکا ، شرکت هلندی - ‏انگلیسی رویال داچ شل، شرکت ملی نفت چین و اینپکس ژاپن است.ترکمنستان و روسیه نیز همه ساله بر میزان فعالیت های نفتی خود در دریای خزر می افزایند. بیشترین استخراج نفت از خزر به جمهوری آذربایجان و شرکت "بی پی" انگلیس  تعلق دارد که روزانه بالغ بر 800 هزار بشکه می شود.

در نوامبر سال 2012  به علت کاهش برداشت نفت خزر میان بی پی و دولت باکو اختلاف بروز کرد. بطوریکه  الهام علی اف رییس جمهوری آذربایجان آشکارا سخن به انتقاد از تخلفات بی پی گشود و حتی برخی گزارش ها در زمینه تخریب محیط زیست خزر توسط بی پی منتشر شد. اما، به سرعت بر این اختلاف و همچنین نقشی که بی پی در آلودگی نفتی خزر دارد ، سرپوش گذاشته شد.  در آن مقطع، علی محجوبی، از فعالان محیط زیست در آلمان که مسائل زیست‌محیطی خزر را مطالعه می کند، گفت: «در بهره برداری از منابع زیرزمینی، مقررات بین‌المللی به عنوان بخشی از ثروت جهانی رعایت نمی‌شود. تنها چیزی که هست قراردادهای دوجانبه‌ی دولت‌ها و شرکت‌های بین‌المللی است و بهای تخریب ‌طبیعت و پیامدهای زیست‌محیطی آن تعیین‌نشده و کشورهای بزرگی چون آمریکا، چین و روسیه نیز با آن مخالفند. شرکت‌های بزرگ در پشت آن قراردادهایی که با دولت‌ها می‌بندند مخفی می‌شوند و پاسخگوی تخریب‌های زیست محیطی نیستند. ما با کشورهایی در حوزه‌ی دریای خزر سروکار داریم که کم‌ترین نگرانی آنها مسائل زیست محیطی این دریاست و بیشتر به بهره‌برداری منابع نفت و گاز خزر فکر می‌کنند. اگر یک کشور ساحلی آلودگی خزر را در سطح بین‌الملل طرح کند طبیعتاً کشورهای دیگر در رابطه با بهره‌برداری از منابع این دریا احتیاط خواهند کرد.»