IRIB World Service

در بخش دوم مقاله، سهم کشورهای ساحلی در آلودگی نفتی خزر را بررسی می کنیم.

فعالیت های نفتی در خزر که در دوره پس از فروپاشی شوروی و از اوایل دهه 1990 آغاز شد، موجب شده است که ورود نفت به آب های بسته دریای خزر تقریبا به فرایندی روزانه تبدیل شود. یعنی همانطور که به صورت عادی همه روزه آب رودها وارد دریای خزر می شود، همه روزه بخشی از نفت های نشت کرده از چاه ها و تاسیسات نفتی نیز وارد آب های بسته خزر می شود. طبیعی است که ورود روزانه نفت به آب های دریای خزر حتی در صورت اندک بودن، به دلیل استمرار آن، زیانبار است. به علت بسته بودن دریای خزر، انباشت نفت در آب های خزر سال به سال بیشتر می شود. در این میان، جمهوری آذربایجان بیشترین فعالیت نفتی را در خزر دارد و شرکت نفتی انگلیسی "بی پی" که امتیازدار اصلی نفت در جمهوری آذربایجان است، منبع اصلی آلوده سازی خزر به نفت است. علاوه بر آلوده ­سازی روزانه آب دریای خزر براثر فعالیت های اکتشافی و استخراجی نفت توسط جمهوری آذربایجان، هر از گاهی با  بروز سوانح و آتش سوزی در سکوهای نفتی این کشور، فجایع زیست محیطی ناشی از نشت مواد نفتی به دریای خزر بروز کرده است.

در کنار تاسیسات نفتی متعلق به شرکت بی پی، چاه ها و تاسیسات نفتی که مستقیما توسط "سوکار"، شرکت دولتی نفت جمهوری آذربایجان اداره می شوند نیز از منابع اصلی آلوده سازی خزر به نفت است. در بسیاری موارد شرکت بی پی ، سوکار را در آلوده سازی خزر مقصرمعرفی می کند. از جمله، یکی از مهیب ترین سوانح منجر به آلودگی نفتی خزر، آتش سوزی در سکوی نفتی «گونشلی» در چهارم دسامبر 2015 بود که این سکو بیش از یک ماه در آتش می سوخت و مواد نفتی آن به دریای خزر جاری می شد. منابع خبری وابسته به شرکت بی پی نیز بطور غیر مستقیم بر این موضوع تاکید داشتند که سکوی سانحه دیده توسط "سوکار" اداره می شود و ارتباطی با بی پی ندارد. به این ترتیب، بی پی که بیشترین امتیازات نفتی در جمهوری آذربایجان را دارد، تلاش می کرد خود را در مساله آلوده سازی نفتی خزر تبرئه کند.

رسانه ها و مقامات زیست محیطی در جمهوری آذربایجان نیز به انحاء مختلف تلاش داشتند که زیان های زیست محیطی ناشی از آتش سوزی در سکوی نفتی "گونشلی" را ناچیز جلوه دهند. به رغم انکار وزارت محیط زیست و منابع طبیعی جمهوری آذربایجان، عکس هایی که ماهواره اروپایی Sentinel-1A  در سیزدهم دسامبر 2015 منتشر کرد حاکی از گسترش لکه های نفتی در وسعتی بین 200 تا 300 کیلومتر مربع در دریای خزر بود. علاوه بر زیان های این قبیل فجایع زیست محیطی، هم اکنون دستِ­کم حدود هزار چاه و ۱۰۰ سکوی نفتی در دریای خزر وجود دارد که اغلب آنها مستهلک هستند و نشت پیاپی نفت از اغلب آنها بویژه در سواحل جمهوری آذربایجان و قزاقستان گزارش می‌شود. مواد آلاینده  و فاضلاب بیش از ۴۰ کارخانه و پالایشگاه باکو نیز از منابع آلودگی سواحل خزر در جمهوری آذربایجان هستند. آب های ساحلی باکو به قدری به نفت آغشته است که همواره وجود لایه ضخیمی از نفت بر روی آب در این منطقه دیده می شود و حتی گفته می شود آلودگی نفتی در سواحل باکو 12 برابر بیش از حد مجاز است.

 براساس گزارش های منتشر شده، طی سال های دهه 1990 حدود یکصد میلیون تن نفت از بستر دریای خزر استخراج شد که حدود یک میلیون تن از آن با آب دریای خزر مخلوط شده است. همچنین در اواسط زمستان 1996، یک هزار تن نفت خام از یک خط لوله انتقال نفت در روسیه، به رودخانه Belaya (بلایا) در باشقیرستان نشت کرد و همین آلودگی نفتی از طریق ورود آب این رودخانه به رود ولگا به دریای خزر راه پیدا کرد. تنها از طریق رودخانه کورا در جمهوری آذربایجان سالانه 75 هزار تن مواد نفتی و آفت کش های کشاورزی به ویژه د.د.ت، وارد خزر می شود. محققان اعلام کرده اند تا شعاع 70 کیلومتری ساحل باکو اثری از فیتوپلانکتون ها مشاهده نمی شود و حتی اعماق هشت تا ده متری، بستر دریا در این منطقه، آلوده به مواد نفتی است. سالانه 200 هزار تن قیر، 100 هزار تن قطران و هزاران تن نفت و فرآورده های نفتی وارد دریای خزر می شود و در مناطق سنگی بستر دریای خزر می توان این آلودگی ها را به وضوح مشاهده کرد. 

در این میان، ایران تنها کشور ساحلی دریای خزر است که هیچ گونه بهره برداری از منابع نفتی این دریا ندارد و نقشی در آلودگی نفتی خزر ندارد. دکتر بهروزعبدالوند، هماهنگ کننده‌ «مرکز تحقیقات حوزه‌ خزر در برلین» می گوید: «تردیدی در آلودگی نفتی دریای خزر از طریق چاه‌های نفتی آذربایجان وجود ندارد. آب خلیج باکو را می‌توان همین امروز آزمایش کرد. من اخیرا در باکو بودم و در خلیج باکو حداقل یک سانتیمتر نفت روی آب مشاهده کردم. در هر قسمت از خلیج باکو شما دستتان را به آب فرو می‌کنید، به نفت آلوده می‌شود. با توجه به این مسئله پی می‌بریم که تا چه حد این آلودگی به دلیل چاه‌های فرسوده و بی مسئولیتی کسانی است که در حال حاضر نفت استخراج می‌کنند. هرگونه استخراج نفت با فن‌آوری پائین، آلودگی محیط زیست ایجاد می‌کند. آمریکا استخراج نفت در خلیج مکزیک را منع کرده برای اینکه تکنیک بی.پی، برای این هدف پیشرفت لازم را نکرده است. ایران تاکنون فقط چاه‌های نمونه زده و به تولید نفت نرسیده، تکنیک ایران هم با فن‌آوری‌های جهانی مطابقت دارد. جمهوری آذربایجان و قزاقستان سالهاست که به تولید نفت رسیده‌اند و در آلودگی خزر نقش دارند». 

علاوه بر جمهوری آذربایجان ، قزاقستان و ترکمنستان نیز در آلودگی نفتی خزر نقش دارند.  در قزاقستان به دلیل افزایش تراز آب خزر، اکثر میدان ها و تاسیسات نفتی قزاقستان در زیر آب قرار گرفته اند که طبیعتا در آلودگی آب خزر به مواد نفتی تاثیر دارند. با توجه به اینکه قزاقستان، از شیرین ­سازی آب خزر و تبدیل آن به آب آشامیدنی نیز استفاده می­ کند، تبعات آلودگی های نفتی خزر برای خود این کشور نیز سنگین بوده است. نتیجه پژوهشهای کارشناسان نشان می دهد که بیماری های خونی، سل و دیگر امراض در محدوده سواحل قزاقستان، چهار برابر بیشتراز میانگین دیگر نقاط این کشور است. همچنین تصور غالب این است که ترکمنستان از فعالیت های گسترده نفتی برخوردار نیست و نقش کمی در آلوده سازی خزر به نفت دارد. اما، در طرح «برنامه محیط زیست خزر» وابسته به سازمان ملل آمده است که  افزایش تولید نفت و حمل و نقل آن از طریق بنادر ترکمنستان، خطر لکه های نفتی در مناطق حساس زیست محیطی خزر را افزایش داده است و رفع این خطر نیاز به اجرای طرح های ویژه حفاظت از محیط زیست دارد. ترکمنستان برای انتقال گاز خود به بازارهای جهانی، طرح ترانس خزر را که از سوی امریکا حمایت می شود، پیگیری می کند. این طرح  به علت زیان های زیست محیطی با مخالفت های جدی در منطقه مواجه است.

انباشت آلودگی های نفتی در خزر در شرایطی است که کشورهای ساحلی برای جلوگیری از این روند، اسناد مهم حقوقی را هم به امضاء رسانده اند. از جمله این اسناد کنوانسیون حفاظت از محیط زیست خزر با نام "کنوانسیون تهران" است . اما، به اعتقاد کارشناسان، یکی از مهمترین مشکلات زیست محیطی دریای خزر، عمل نکردن بی.پی و سایر شرکت های نفتی غربی به کنوانسیون حفاظت از محیط زیست خزر و پروتکل های الحاقی آن است. محمدرضا فاطمی، استاد دانشگاه در ایران می گوید: «این کنوانسیون ویترینی زیبا برای عملکرد بد کشور‌ها درباره خزر است. طی سال هایی که از عمر تصویب این کنوانسیون می‌گذرد، هیچ یک از کشور‌های عضو اقدام موثری برای بهبود وضعیت خزرانجام نداده‌اند و هرسال تنها بر مفاد، جملات و کلمات این تعهدنامه اضافه می‌شود که تا زمان اجرایی شدن آن بعید است چیزی از پاکیزگی دریا باقی مانده باشد».