IRIB World Service

در قسمت چهارم مقاله، طرح های رقیب راه ابریشم چین بررسی خواهد شد.

اتحادیه اقتصادی اوراسیا (Eurasian Economic Union) که بعنوان رقیبی جدی درمقابل طرح راه ابریشم چین شناخته می شود با هدف همکاری اقتصادی و تجاری در اول ژانویه ٢٠١٥ میلادی تاسیس شد. این اتحادیه از سوی ٥ کشورروسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان،ارمنستان تاسیس شده است. اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ظرفیت­ های مختلفی برخورداراست. این اتحادیه با بیش از20 میلیون کیلومترمربع وسعت، فضایی معادل 15 درصد کره زمین و جمعیتی بالغ بر 182 میلیون نفر را به خود اختصاص داده است. به لحاظ تولید انرژی، اتحادیه اقتصادی اوراسیا، بیش از 20/7 درصد (بیست ممیز هفت) از گاز طبیعی و بیش از 9 درصد از انرژی الکتریسته جهان را تولید می کند. اتحادیه اقتصادی اوراسیا بیش از 5/9 درصد (5 ممیز 9) از کل ذخایر ذغال سنگ جهان را در خود جای داده است. 

اتحادیه اقتصادی اوراسیا در کنار مزایای مورد اشاره،  چالش ­ها و نقاط ضعفی نیز دارد که بر عملکرد آن تاثیرگذار است. یکی از مهمترین نقاط ضعف این اتحادیه، پوشش ندادن کل جغرافیای اوراسیا است. با وجود اینکه فضای جغرافیایی اوراسیا شامل 15 جمهوری شوروی سابق است، اما اتحادیه اقتصادی اوراسیا تنها شامل 5 کشور روسیه، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و ارمنستان است و شامل همه ی کشورهای این منطقه نمی شود. از نقاط ضعف دیگر می توان به تفاوت فاحش توسعه اقتصادی کشورهای عضو، اختلاف نظرهای اعضاء با روسیه، حجم پایین تجارت درون منطقه­ ای، ضعف زیرساخت­ های حمل و نقل و موانع گمرگی اشاره کرد.درصورتی که این اتحادیه نتواند براین مشکلات فائق آید، دستیابی به موقعیت ترانزیتی مناسب که بتواند رقیب طرح احیای جاده ابریشم چین باشد، دشوار بنظر می رسد.

جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی است که به واسطه موقعیت ژئوپلیتیکی و روابط نزدیک با روسیه، همکاری­ های متعددی را با اتحادیه اقتصادی اوراسیا شکل داده است. در این راستا، نمایندگان اتحادیه اقتصادی اوراسیا و ایران در 27 اردیبهشت 1397 (17 می 2018)، «توافقنامه موقت ایجاد محدوده آزاد تجاری» را در شهر آستانه، پایتخت قزاقستان، امضا کردند. تیگران سرکیسیان، رئیس کمیسیون اقتصادی اوراسیا در این رابطه معتقد است که «با اجرای این توافقنامه، هزینه تعرفه گمرکی تعدادی از کالاها، کاهش می‌یابد و یا حذف می‌شود». گفتنی است در اجلاس نخست­ وزیران اتحادیه اقتصادی اوراسیا که در 18 اسفند 1385 (9 مارس مارس 2007) در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، برگزار شد، ایجاد منطقه تجاری آزاد بین اتحادیه اقتصادی اوراسیا با ایران به تصویب رسیده بود. 

رقیب دیگر طرح راه ابریشم چین، طرح ترانزیتی اتحادیه اروپا است. اتحادیه اروپا نگاهی انتقادی به طرح راه ابریشم چین دارد که این موضوع عمدتا در چارچوب اختلافات کلان تجاری جهان غرب با اقتصاد رو به گسترش چین قابل ارزیابی است. چین از روش­های گوناگون همچون وضع تعرفه سنگین واردات و سخت گیری برای فعالیت شرکت­ های خارجی در چین، عرصه را بر فعالیت شرکت­ های  غربی در این کشور تنگ می کند. در همین زمینه کشورهای بزرگ جهان خواستار باز شدن درهای اقتصاد چین به روی کشورهای دیگر هستند. اتحادیه اروپا ، طی سه دهه گذشته، طرح ­های اقتصادی دو جانبه و چند جانبه ­ای را در سطح منطقه آسیای مرکزی به مورد اجرا گذشته است. در چارچوب این طرح ها، اتحادیه اروپا اقدام به طراحی و اجرای برنامه­ های اقتصادی و ترانزیتی متعددی نموده است که از جمله آنها می ­توان به «ابتکار عمل باد ابریشم» (EU’S Silk Wind Initiative) اشاره نمود.  تفاهم نامه این طرح در نوامبر سال 2012 میلادی در ازمیر ترکیه به امضاء رسید.

کشورهای قزاقستان، گرجستان، ترکیه و جمهوری آذربایجان از کشورهایی هستند که در این طرح اتحادیه اروپا مشارکت دارند. هدف اصلی این طرح، ایجاد یک مسیر ترانزیتی میان کشورهای اروپایی، آسیای مرکزی و قفقاز است که از نظر کارشناسان موفقیت آن ، بدون مشارکت ایران که پیوند زمینی قفقاز با آسیای مرکزی را میسر می سازد، ممکن نیست. بُعد دیگر فعالیت اتحادیه اروپا در رابطه با راه ابریشم را می­ توان فرهنگی- اجتماعی دانست که بخشی از میراث تاریخی مشترک بین آسیا و اروپا به شمار می­ رود. در این راستا، اتحادیه اروپا با امضای تفاهمنامه همکاری با یونسکو در شهریور1397 (سپتامبر 2018) از فعالیت­هایی که موجب ارتقای میراث فرهنگی جاده ابریشم در ایران، افغانستان و آسیای مرکزی  شود، پنج میلیون دلار حمایت مالی نمود. برنامه مذکورهمچنین ترویج حفاظت از مسیرهای طبیعی و فرهنگی جاده ابریشم که شامل کاروانسراها ومسافرخانه های سنتی کنار این جاده می­ شود، در بر می گیرد. طبیعتاً  با توجه به وجود کاروانسراهای تاریخی در ایران، جایگاه تهران در این بخش باید پررنگ باشد و یونسکو نیز از آن حمایت می کند.

یکی دیگر از رقبای طرح راه ابریشم چین، طرح راه ابریشم ترکیه (Turkey’s Silk Road Project) است. دولت ترکیه در سال 2008 میلادی و در جریان کنفرانسی که در آنتالیا برگزار شد، «طرح راه ابریشم» را مطرح نمود. طبق بیانیه پایانی این کنفرانس که به نام «بیانیه آنتالیا»  منتشر شده است، تسهیل و یکپارچه ­سازی قوانین گمرگی و بازسازی مجدد راه تاریخی ابریشم به عنوان یک مسیر ارتباطی میان بازارهای آسیایی و اروپایی به عنوان اهداف اصلی «طرح راه ابریشم» عنوان شد. کشورهای مشارکت­ کننده در«طرح راه ابریشم» ترکیه عبارتند از: قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، گرجستان، جمهوری آذربایجان، ایران، ترکیه، عراق، سوریه، روسیه، هند، پاکستان، افغانستان، چین و کره جنوبی. 

پس از اجلاس نخست در زمینه طرح راه ابریشم ترکیه که در سال 2008 میلادی در آنتالیا برگزار شد، اجلاس دوم در سال 2009 در باکو، اجلاس سوم در سال 2010 در تهران، اجلاس چهارم در سال 2011 در باتومی گرجستان و اجلاس پنجم نیز با عنوان «اجلاس کارشناسان ابتکارعمل گمرگات راه ابریشم» (Experts Meeting of the Silk Road Customs Initiative) در سال 2012 در آنکارا برگزار شدند. در این اجلاس ها، توافقنامه­ های مهمی به ویژه در چهارچوب برنامه ­های سازمان همکاری اقتصادی اکو و «کریدور حمل و نقل اروپا- قفقاز- آسیا» موسوم به «تراسیکا» (Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia (TRACECA)) منعقد شد. بسیاری از کشورهایی که در طرح راه ابریشم ترکیه حضور دارند و از جمله خود ترکیه، با ایران مناسبات گسترده اقتصادی و فرهنگی دارند. بر این اساس می توان گفت که ایران یکی از اعضای کلیدی در طرح راه ابریشم ترکیه است.

طرح های مربوط به احیای راه ابریشم دارای اشتراکات و درعین حال تفاوت هایی هستند. طرح چین همانند طرح ترکیه از نظر شمول و گستردگی جغرافیایی، تمامی کشورهای واقع در مسیر تاریخی راه ابریشم را در خود گنجانده است و از این حیث تا حد بسیار زیادی در راستای اهداف و منافع کشورهای منطقه از جمله ایران است. اما در «طرح راه ابریشم جدید» موردنظر امریکا، به دلیل ملاحظات سیاسی، کشورهایی چون ایران، روسیه و چین نادیده گرفته شده ­اند. «ریچارد ویتز» (Richard Weitz) از پژوهشگران ارشد «بنیاد جیمزتاون» (Jamestown) در واشنگتن معتقد است که «طرح باد ابریشم» اتحادیه اروپا و ابتکار عمل «راه ابریشم جدید» واشنگتن از نظر اهداف و منافع، در یک راستا هستند و دست در دست یکدیگر دارند.

در مقایسه «طرح راه ابریشم» ترکیه با «طرح راه ابریشم جدید» آمریکا نکات قابل توجهی وجود دارد. تعداد کشورهای مشارکت­ کننده در طرح آمریکا، 9 کشور است، اما در طرح ترکیه 16 کشور مشارکت دارند که این امر به خوبی گستردگی و تنوع جغرافیایی طرح ترکیه را نشان می ­دهد. به عبارتی دیگر، اکثر کشورهای واقع در مسیر تاریخی جاده ابریشم در طرح ترکیه گنجانده شده است. علاوه بر این، طرح ترکیه با ساختارعملیاتی به مراتب شفاف­ تر شکل گرفته است و به صورت موفقیت­ آمیزی از سال 2008 میلادی تاکنون عمل نموده است. تاکید طرح ترکیه بر تسریع، اصلاح، استانداردسازی و یکپارچه ­سازی قوانین گمرگی میان کشورهای حاضر در طرح راه ابریشم نیز از دیگرنکات شایان توجه آن است. طرح اتحادیه اقتصادی اوراسیا نیز در مقایسه با طرح ­های راه ابریشم چین و ترکیه از گستردگی و تنوع جغرافیایی و محیطی پایینی برخوردار است، اما آنچه مسلم است اینکه با توجه به جایگاه بی بدیل ایران در اتصال ترانزیتی آسیای مرکزی و قفقاز با اروپا و خلیج فارس، هیچ کدام از این طرح ها بدون تعریف نقش و جایگاه پررنگ برای ایران نمی توانند موفقیت اقتصادی داشته باشند.