IRIB World Service

در قسمت دوم، چالش های اجرایی شدن راه ابریشم چین بررسی خواهد شد

با وجود پوشش های خبری، رسانه ای و سرمایه گذاری های گسترده ای که چینی ها در رابطه با طرح راه ابریشم به راه انداخته اند، چالش ها و ابهامات فراوانی در خصوص جزئیات و نحوه اجرای این طرح وجود دارد که در برنامه امروز آنها را بررسی می کنیم. موانع و چالش ها در مورد اجرایی شدن طرح راه ابریشم، شامل چالش انعقاد توافقنامه های گمرگی و ترجیحی، اختلافات ارضی و مرزی کشورهای مسیر راه ابریشم، چالش های امنیتی مانند تروریسم و افراط گرایی، وجود طرح های رقیب راه ابریشم چین، نظارت ضعیف و چالش های زیست محیطی است.

چالش اول اجرایی شدن راه ابریشم چین مربوط به انعقاد توافقنامه های گمرگی و ترجیحی است. به دلیل تعارضات فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و مسابقه تسلیحاتی بعضی از کشورهای واقع در مسیر راه ابریشم، همگرایی و رسیدن به تصمیمات واحد، بسیار مشکل و زمان بر خواهد بود. همچنین در مسیر خط ابریشم جدید، بیش از 65 کشور وجود دارند که هر کدام از این کشورها دارای ویژگی های خاص نژادی، مذهبی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی هستند که زمینه های همگرایی این کشورها در یک پروژه عظیم اقتصادی را دشوار می سازد. در میان برخی از این کشورها از دیر باز اختلافات مرزی و قومی وجود داشته است که همکاری های منطقه ای را با موانعی مواجه می سازد.

خانم شانون تیزی(Shannon Tiezzi) مولف کتاب «روابط خارجی چین» (China’s foreign relations) می گوید: «در حوزه دریایی، پیشبرد طرح چین نیازمند امضای توافقنامه های متعددی میان این کشور با اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا(آ. سه آن)  (Association of Southeast Asian Nations ) و نیز اتحادیه اروپا است. از سویی دیگر میان کشورهای متعدد واقع در مسیر زمینی طرح جاده ابریشم چین نیز خلاء توافقنامه های گمرگی و رفع موانع تجارت آزاد وجود دارد که همین امر، تحقق اهداف چین در احیای راه ابریشم را دشوار نموده است».

دومین چالش اجرایی شدن راه ابریشم چین مربوط به اختلافات ارضی و مرزی بین کشورهای مسیر راه ابریشم است. بیشتراختلافات ارضی و مرزی بین کشورهای افغانستان، پاکستان و هند است. به عنوان مثال، بخشی از پروژه «دالان اقتصادی چین - پاکستان» از خاک کشمیر که کنترل آن مورد مناقشه هند و پاکستان است، نیز عبور می کند. هند سرمایه گذاری چین در قالب طرح «یک جاده - یک کمربند» در پروژه های زیرساختی در کشمیر را همانند اقدام پکن در اعلام موضع در قبال مسایل داخلی ایالت جامو و کشمیر تلقی می کند. هند ادعا می کند که همکاری اقتصادی پاکستان با چین در منطقه کشمیر،نادیده گرفتن آشکار توافق موسوم به 'شیملا' است که در ماه جولای سال 1972 میان هند و پاکستان امضا شد. در این توافقنامه تأکید شده است که مسائل ایالت جامو و کشمیر با حضور هند و پاکستان باید حل و فصل شود.

سومین چالش اجرایی شدن راه ابریشم چین مربوط به چالش های امنیتی است. حضور نیروهای تروریستی تکفیری مانند داعش در افغانستان به این چالش دامن زده است. اهمیت این موضوع به گونه ای است که رسانه های چینی در سپتامبر سال 2018 اعلام کردند که چین، ساخت نخستین پایگاه نظامی خود را در خاک افغانستان و در نزدیکی مرز مشترک دو کشورآغاز کرده و صدها نظامی را نیز برای حضور به این منطقه اعزام خواهد کرد. مقامات نظامی چین نیز اعلام کردند که چین، برای مبارزه با تروریسم و با هزینه خود، ساخت نخستین پایگاه آموزشی در منطقه «واخان» در استان بدخشان را آغاز کرده است. تشدید نگرانی های امنیتی چینی ها طی چند سال اخیر، به دلیل دو اتفاق مهم است. اتفاق اول، تشدید اختلافات در گروه طالبان است که عملاً این جریان را به چند بخش متفاوت تقسیم کرده و این موضوع مسایل امنیتی افغانستان را هرچه بیشتر پیچیده ساخته است.

اما اتفاق دوم و بسیار مهم، نفوذ گروه تروریستی داعش در افغانستان و آسیای مرکزی است. گروه تروریستی داعش بر خلاف طالبان که یک نیروی محلی عمدتاً پشتون محور است، یک نیروی خارجی و چند ملیتی محسوب می شود که اهداف تروریستی فرامنطقه ای و حتی بین المللی را دنبال می کند. همین امر موجب نگرانی چینی ها شده است که گمان کنند، پاکستان و به ویژه سرویس اطلاعات ارتش پاکستان یعنی آی. اس. آی، دیگر نتواند همانند گذشته نیروهای افراطی در داخل افغانستان و پاکستان را کنترل نماید. بعد از چالش های مربوط به نحوه انعقاد توافقنامه های گمرگی فراگیر، اختلافات مرزی کشورها و موانع امنیتی؛

چهارمین چالش اجرایی شدن راه ابریشم چین مربوط به طرح های رقیب این مسیر تجاری است. چین در اجرا و پیشبرد طرح «یک جاده - یک کمربند» مورد نظر خود تنها نیست و رقبای قدرتمندی همانند فدراسیون روسیه، ایالات متحده آمریکا، اتحادیه اروپا و ترکیه دارد. این کشورهای رقیب، بخش زیادی از ظرفیت، سرمایه و امکانات کشورهای واقع در طرح راه ابریشم چین را جذب می کنند. 

پنجمین چالش اجرایی شدن راه ابریشم چین مربوط به احتمال نظارت ضعیف بر اجرای آن است. به نظر می رسد چین بر تعهد خود به اجرای استانداردهای نظارتی ملی در اعطای وام از طریق موسساتی نظیر «بانک سرمایه گذاری زیرساخت­ های آسیایی»Asian Infrastructure Investment Bank  تاکید دارد، اما گزارش هایی وجود دارد که از فساد، حول سرمایه گذاری های چینی در آسیای مرکزی حکایت می کند. بخشی از این مشکل به دلیل عدم شفافیت، در بیشتر طرح ها است. بانک توسعه چین (CDB) و اگزیم بانک چینExim Bank of China) ) اغلب به دولت ها وام های کم بهره می دهند که برای پرداخت به شرکت های چینی جهت انجام پروژه های کلان استفاده می شود. به عنوان مثال، یک وام 385 میلیون دلاری در سال 2013 به دولت قرقیزستان داده شد تا هزینه  بازسازی اداره برق بیشکک تامین شود. این کار باعث بروز جنجال در پارلمان قرقیزستان شد که به آنها اعلام شده بود اگزیم ­بانک چین مانع برگزاری مناقصه برای این طرح بازسازی شده است.

ششمین چالش اجرایی شدن راه ابریشم چین، چالش های زیست محیطی است. مثلاً در سال 2012، ساکنین محلی در     «آراوان قرقیزستان» درباره احتمال آسیب محیط زیستی از جانب شرکت سیمان چینی شکایت کردند و اعتراض هایی در این منطقه صورت گرفت. درموردی دیگر، یک پالایشگاه 300 میلیون دلاری که در کارابالتای قرقیزستان توسط چینی ها اداره می شد، پس از برگزاری تظاهراتی در اعتراض به آلودگی ناشی از فعالیت این پالایشگاه، مجبورشد فعالیت خود را به طور موقت به تعویق بیاندازد. فعالان در کارا بالتا، بیان کردند که ساکنینی که نزدیک به پالایشگاه زندگی می کردند به دلیل و آلودگی سنگین صنعتی قادر به باز کردن پنجره های خانه خود نبوده اند. برهمین اساس کشورهای حاضردر طرح «یک کمربند- یک راه» باید قوانین الزام آوری را برای رعایت استانداردهای زیست محیطی تدوین کنند تا از تبعات زیست محیطی این طرح کاسته شود.

طرح راه ابریشم چین از جمله مهمترین و گسترده ترین طرح های اقتصادی است که به موازات رشد اقتصادی بی سابقه چین در اقتصاد جهانی مطرح شده است و با تبلیغات رسانه ها و سرمایه گذاری گسترده چینی ها از سال 2013 میلادی تاکنون پیگیری شده است. هرچند چالش انعقاد توافقنامه های گمرگی و ترجیحی، اختلافات ارضی و مرزی کشورهای مسیر راه ابریشم، چالشهای امنیتی ناشی از تهدید تروریسم و افراط گرایی، وجود طرح های رقیب راه ابریشم و تبعات زیست محیطی  از جمله چالشهای مهم اجرایی شدن راه ابریشم چین به شمار می روند ولی با یک برنامه ریزی صحیح و استفاده از ظرفیت های ویژه تک تک کشورهای واقع در مسیر جاده ابریشم چین، می توان بر این چالش ها فائق آمد.

در این میان ایران به دلیل موقعیت خاص ژئوپلیتیکی و ترانزیتی می تواند موجب روان سازی اجرای طرح و همگرایی  بازیگران مختلف شود. هرچند با زوال نسبی جاده ابریشم قدیم بسیاری از کشورهای مستقر در مسیر آن به حاشیه رانده شدند، اما ایران همچنان نقش مهم ژئوپلیتیک خود را ایفا می کند. ایران برخلاف برخی از کشورهای منطقه ، چالش امنیتی ندارد و کانون مطمئنی برای عبور مسیر ابریشم جدید است.