IRIB World Service

در بخش 1 مقاله، ماهیت و اهداف طرح راه ابریشم چین موسوم به «ابتکار یک کمربند- یک راه» بررسی می شود.

واژه «جاده ابریشم» از سال 1877 وارد ادبیات مسیرهای تجاری شد. راه بزرگ ابریشم نقش مهمی در گسترش پیوندهای اقتصادی و فرهنگی میان مردمان آسیای صغیر، قفقاز، آسیای مرکزی و چین بازی می کرد. این مسیر تجاری مهم، به انتشار و گسترش نوآوری‌های گوناگون درزمینه هنر، مذهب، فن آوری، کشاورزی و صنعت کمک شایانی کرد. این راه تاریخی در دوران قبل از اسلام در کشمکش روابط بین امپراتوری ساسانی و روم و در دوره پس از اسلام در رقابت بین ایران، بیزانس و ترکهای آناتولی، تاریخ بسیار پرفراز و نشیبی را پشت سر گذاشت. راه ابریشم با افت نفوذ روم در غرب آسیا و آغاز فتوحات عرب ها با رکود مواجه شد و از اهمیت آن کاسته شد. سپس، در سده‌های سیزدهم و چهاردهم میلادی در دوره فرمانروایی مغول رونق گرفت، که در سده پانزدهم، در پی تسلط عثمانی بر استانبول و بسته­ شدن راه‌های زمینی به دنبال گسترش بازرگانی دریایی، مجدداً از رونق افتاد.

پس از قرن­ها رکود، شرایط تحول یافته ژئوپولیتیکی در سطح منطقه اورآسیا موجب شده تا یک بار دیگر سخن ازراه ابریشم به میان بیاید. فروپاشی شوروی، استقلال کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز و پایان رقابت­های ایدئولوژیکی دوران جنگ سرد موجب شد تا کشورهای واقع در این مسیر تاریخی و نیز قدرت­های فرامنطقه ­ای درصدد برآیند تا با احیای این جاده تاریخی، شرایط جدیدی را در عرصه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی تجربه نمایند. از جمله مهم­ترین این کوشش­ها می­ توان به طرح «ابتکار یک کمربند- یک راه» (One Belt, One Road initiative) توسط چین، طرح «اتحادیه اقتصادی اوراسیا» (Eurasian Economic Union) توسط روسیه، طرح «راه ابریشم جدید» (New Silk Road) و طرح «آسیای مرکزی بزرگِ» (Greater Central Asia) آمریکا، طرح «راه ابریشمِ ترکیه» (Turkey’s Silk Road Project) و طرح «ابتکار عمل بادِ ابریشم اتحادیه اروپا» EU’S Silk Wind Initiative)) اشاره کرد. در مجموعه برنامه «ایران محور تاریخی دیپلماسی راه ابریشم» کوشش خواهیم کرد ماهیت، اهداف، ابعاد، مزیت ها و چالش های مختلف این طرح ها را با تمرکز بر نقش و جایگاه ایران در آنها بررسی کنیم.

جمهوری خلق چین با برخورداری از پیوندهای تاریخی با منطقه آسیای مرکزی، از جمله بازیگران فعال در این منطقه به شمار می ­رود. حضور موثر چین در عرصه ی زیرساخت­های اقتصادی منطقه به ویژه در حوزه­ هایی چون جاده­ سازی، حفر تونل، احداث سدهای آبی، ساخت نیروگاه­های برق آبی و از همه مهم­تر سرمایه ­گذاری قابل توجه در حوزه انتقال منابع انرژی موجب شده است ضریب نفوذ این کشور در منطقه آسیای مرکزی به طرز قابل توجهی افزایش یابد. در حالی که حجم کل تجارت چین با منطقه آسیای مرکزی در مرز یک میلیارد دلار قرار داشت، این رقم با افزایش 30 برابری در ظرف ده سال، به 30 میلیارد دلار در سال 2010 میلادی رسیده است.به همین دلیل، هم اکنون چین به جای فدراسیون روسیه، در جایگاه نخست شرکای تجاری و اقتصادی اکثر کشورهای منطقه آسیای مرکزی قرار گرفته است. با چنین پشتوانه قدرتمندی، چین به عنوان خاستگاه اولیه راه تاریخی ابریشم، احیای این مسیر تاریخی را برای پیشبرد برنامه­ های اقتصادی خود در سطح منطقه آسیای مرکزی و مناطق پیرامونی آن، به طور جدی در دستور کار قرار داده است. هرچند چینی­ ها، از میانه دهه 1990 میلادی به صورت­های مختلف از ضرورت احیای راه ابریشم سخن گفتند و برنامه­ هایی را نیز به اجرا درآوردند، اما کوشش جدی چینی­ ها در این زمینه به طور مشخص از سال 2013 میلادی و در چهارچوب «دیپلماسی راه ابریشم» (Silk Road Diplomacy)­ چین موسوم به «ابتکار یک کمربند- یک راه» آغاز شد.

ابتکار عمل چین برای احیای راه تاریخی ابریشم شامل دو مسیر زمینی و یک مسیر دریایی است. در واقع این راه ابریشم نوین از سه مسیر شمالی، مرکزی و جنوبی تشکیل شده است. مسیر شمالی، چین را از طریق کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به روسیه و اروپا متصل می‌کند. مسیر مرکزی از آسیای مرکزی به ایران و خلیج فارس و همچنین ترکیه و دریای مدیترانه می‌رسد. مسیر جنوبی نیز از چین آغاز و به آسیای جنوب شرقی، جنوب آسیا ، پاکستان و اقیانوس هند ختم خواهد شد. در ادامه به ویژگی­ ها و مختصات هر یک از مسیرهای یاد شده پرداخته می­ شود. مسیر زمینی یا مرکزی جاده ابریشم چین به «کمربند اقتصادی راه ابریشم» ((China’s Silk Road Economic Beltمعروف است. مسیر زمینی راه ابریشم از شهر «شی آن» (Xi’an) در مرکز چین به سمت غرب آغاز می­ شود و پس از عبور از منطقه «سین کیانگ» (Xinjiang) به نزدیک مرزهای قزاقستان می­ رسد. این مسیر سپس از سمت جنوب غربی امتداد می ­یابد و از آسیای مرکزی به سمت شمال ایران و از آنجا به عراق، سوریه و ترکیه می ­رسد. مسیر زمینی «کمربند اقتصادی راه ابریشم» از استانبول به سمت  شمال اروپا امتداد می­ یابد و از کشورهای بلغارستان، رومانی، جمهوری چک عبور نموده، سپس به دو شاخه تقسیم می­شود. یک شاخه به آلمان و شاخه دوم به هلند می ­رسد. مسیر راه ابریشم مورد نظر چین در نهایت از جنوب  به «ونیز» (Venice) ایتالیا می ­رسد.

مسیر دریایی یا جنوبی راه ابریشم چین موسوم به «راه ابریشم دریایی قرن 21» (Maritime Silk Road of the 21st Century) است. هدف از این طرح نیز تقویت همکاری های اقتصادی به ویژه اقتصاد دریایی و نیز گسترش همکاری­های فنی و علمی محیط زیستی است. «راه ابریشم دریایی قرن 21» از شهر «گوانجو» (Quanzhou) در استان «فوجیان» (Fujian) چین شروع می­ شود و سپس به سمت جنوب و «تنگه مالاکا» (Malacca Strait) در نزدیکی سنگاپور امتداد می­ یابد. این مسیر دریایی سپس از مالزی به سمت هند و از آنجا با عبور از شرق اقیانوس هند به کنیا می­ رسد و در ادامه به سمت شاخ آفریقا، دریای سرخ و دریای مدیترانه تغییر جهت می­ دهد و پس از عبور از بندر آتن در یونان به بندر ونیز ایتالیا می­ رسد . ونیز ایتالیا همان شهری است که منتهی­ الیه مسیر زمینی راه ابریشم مورد نظر چینی ­ها است. مسیر شمالی جاده ابریشم چین، مسیر راه آهنی از شمال غربی چین به اروپا از طریق بندر ریگا (Rīga) در لتونی است. بندرریگا به جاده و راه آهن حمل و نقل اروپا متصل است. این مسیر مشابه جاده ابریشم قدیمی بر روابط تجاری بین چین و اروپا متمرکز است.

عمده ترین انگیزه ­ها و اهداف چین از پیشبرد طرح راه ابریشم را می توان در چهار عامل عنوان کرد. عامل اول همگرایی اقتصاد منطقه ­ای و تضمین جریان انرژی است. عامل دوم پیشبرد پروژه‌های توسعه چین است که خصوصا برای استان غربی سین‌کیانگ که از نظر منابع انرژی بسیار غنی می باشد، حائز اهمیت است. عامل سوم  زمینه سازی برای ثبات و یکپارچگی بیشتر در منطقه است که از طریق محصور کردن همسایگان غربی چین و ایجاد رونق و شکوفایی پایدارایجاد می شود در حالیکه پکن در این شکوفایی و پایداری اقتصادی و سیاسی، در هسته مرکزی قرار دارد. عامل چهارم این است که چین می تواند با ساخت یک جاده ابریشم از طریق کشورهای آسیای مرکزی، به یک مسیر ترانزیتی زمینی جایگزین برای صدور کالا به اروپا دست یابد. انتقال کالا از مسیر دریایی به اروپا فرایندی بسیار زمان بر است و تقریباً 20 تا 40 روز به طول می انجامد، این در حالی است که مسیر زمینی تجاری از سین کیانگ به سمت اروپای شرقی، می تواند این زمان را به 11 روز کاهش دهد.

دکتر عنایت الله یزدانی، استاد علوم سیاسی دانشگاه اصفهان در ایران می گوید: «پکن ابتکارهای خود از جمله طرح احیای راه ابریشم را به عنوان تلاشی برای تشویق ادغام و رشد اقتصادی در اوراسیا، به جای تلاش برای توسعه نفوذ سیاسی خود در منطقه توصیف می کند. سیاست گذاران چینی جاده ابریشم را به عنوان مکانیسمی برای ترویج صلح و ثبات در منطقه،از طریق تقویت روابط دوجانبه چین با همسایگان خود و سازمان های بین المللی در حال توسعه که تحت تسلط قدرت های غربی نیستند، توصیف می کنند.»

ناگفته نماند که به اذعان کارشناسان، چین برای اقتصادی کردن پروژه راه ابریشم خود و اتصال بصرفه اقتصادی به خلیج فارس، اروپا و قفقاز، با ایران برای بهره گیری از جغرافیای منحصر به فرد آن، بیشترین همکاری را می تواند داشته باشد. در همین خصوص اسماعیل بشری، کارشناس مسائل چین، درباره جایگاه ایران در مسیر جاده ابریشم می گوید: «در مسیر زمینی جاده ابریشم پکن می تواند با عبور از آسیای مرکزی، ایران، ترکیه و قفقاز به قاره اروپا برسد و در مسیر دریایی هم از طریق ایران به خلیج فارس و شمال آفریقا دست یابد. مسیر دوم به‌نسبت راه زمینی برای چین مقرون به صرفه‌تر است،خطوط ریلی در ایران وجود دارد و نیازی به سرمایه گذاری نیست، هر گونه تغییر مسیرهای تاریخی، هزینه اجرای آنها را بیشتر می کند ». 

پژوهشگر: دکتر ولی کوزه گر کالجی، نویسنده: محمود ترابی اقدم، سردبیر: دکتر احمد کاظمی