IRIB World Service

در قسمت 21 مقاله، سوءاستفاده ابزاری ریاض از باکو در پیشبرد سیاست های ضدایرانی را بررسی می کنیم.

یکی از اهداف افزایش تلاش ‌های عربستان سعودی برای نزدیک شدن به جمهوری آذربایجان و گرجستان و نیز کشورهای  آسیای مرکزی در سال های اخیر، تأثیرگذاری منفی بر جایگاه منطقه ای ایران می باشد. بویژه رژیم  سعودی برای ایجاد واگرایی بین تاجیکستان و جمهوری آذربایجان با ایران در سالهای اخیر پیوسته در تلاش می باشد، حال آنکه قرابت این کشورها با ایران از لحاظ تاریخی، زبانی، فرهنگی و دینی ضرورت توسعه مناسبات این کشورها با ایران را مضاعف می نماید. «سوزانا سولیکا راتمن» Suzanne Sulika Rothman فارغ التحصیل دانشگاه «برندایس» Brandeis آمریکا که توسط یهودیان این کشور تاسیس شده است ، برتلاش ریاض برای ضربه زدن به جایگاه ایران در قفقاز و آسیای مرکزی اذعان کرده است. سولیکا راتمن که درسال 2014 در قالب طرح سفارت امریکا در باکو برای آموزش نحوه تدریس زبان انگلیسی در جمهوری آذربایجان حضور داشت، با بررسی علل گسترش روابط عربستان سعودی با جمهوری آذربایجان اعلام کرد هدف ریاض از نزدیک شدن به باکو، مقابله با نفوذ منطقه ‌ای ایران است.

ولی کوزه گر کالجی، کارشناس مسایل قفقاز و آسیای مرکزی در ایران می گوید : « ساختار سیاسی سکولار دولت جمهوری آذربایجان و برداشت متفاوت و عرفی دولت باکو از دین اسلام و مذهب تشیع که متفاوت از برداشت و رویکرد جمهوری اسلامی ایران به تشیع است، همواره از جذابیتی خاص برای عربستان سعودی برخوردار بوده است. عربستان با توسعه مناسبات با جمهوری آذربایجان شیعی درصدد القای این موضوع به جهان اسلام است که سیاست‌ های ریاض تقابلی با اصل تشیع ندارد و تنها در مقابل سیاست‌ها و رویکردهای دولت و نظام سیاسی خاصی به نام جمهوری اسلامی ایران است. نمونه بارز و آشکار این رویکرد را می‌توان سفر الهام علی‌اف به عربستان سعودی در اوج شکاف‌ ها و اختلافات ایران و عربستان سعودی در بحران ‌های سوریه و یمن در آوریل 2015 دانست که با پوشش و تبلیغ گسترده رسانه ‌های سعودی و عربی از طواف کعبه و زیارت مسجد النبی توسط الهام علی‌اف و برجسته‌ سازی هم‌ سویی دیدگاه‌ ها و مواضع یک کشور شیعی با عربستان سعودی همراه بود».

برای تحقق سیاست عربستان سعودی در سوء استفاده از جمهوری آذربایجان علیه جمهوری اسلامی ایران، رسانه‌ های وابسته به سعودی نقش فعالی ایفاء می‌کنند. یکی از شگردهای رسانه ‌های سعودی در این زمینه، تلاش برای تقویت پدیده «ایران هراسی» در جمهوری آذربایجان است. از آن جمله، در 25 ژانویه 2018 ، روزنامه الشرق الاوسط بدون استنادات علمی، مدعی شد ایران برای تبدیل کردن جمهوری آذربایجان به عراقی دیگر تلاش می‌کند. پایگاه اینترنتی روزنامه الشرق الاوسط در مقاله‌ای به قلم هدی الحسینی ادعا کرد : «نظام جمهوری آذربایجان  با نگرانی زیاد اقدامات ایران را دنبال می‌کند. دستگاه امنیتی جمهوری آذربایجان به تازگی گزارشی به دولت این کشور ارائه داده است که بیان می‌کند که ایران چگونه قدرت و نفوذ خود را در این کشور افزایش داده است. دستگاه ‌های امنیتی این کشور بر این باورند که بسیاری از مردم جمهوری آذربایجان تحت تأثیر ایران قرار گرفته ‌اند».

روزنامه سعودی الشرق الاوسط در چارچوب دیدگاه های وهابی و برای ایجاد ایران هراسی ، تربیت اسلامی کودکان جمهوری آذربایجان را نیز برای این کشور خطرناک قلمداد کرده است . این روزنامه حتی توصیه حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی به الهام علی‌اف برای بهره‌گیری از عامل تشیع در تقویت هویت ملی جمهوری آذربایجان را مغایر با رویکرد دولت باکو برای مقابله با حضور کودکان در مراسم های مذهبی شیعی دانسته است . هدی الحسینی، نویسنده الشرق الاوسط حضور 30 هزار نفر از مردم جمهوری آذربایجان در زیارت اربعین سال 2017  و افزایش 33 درصدی حضور زائران اربعین جمهوری آذربایجان در کربلا در این سال را نیز برای جمهوری آذربایجان خطرناک قلمداد کرد. نویسنده الشرق الاوسط برای انحراف افکار عمومی از تسلیح وهابی های تکفیری در جمهوری آذربایجان توسط عربستان سعودی ، به دروغ مدعی شد : «سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران و شبه نظامیان شیعه جمهوری آذربایجان که با الحشد الشعبی یا بسیج مردمی عراق در ارتباط هستند، افرادی را از جمهوری آذربایجان گرد کردند تا اطلاعاتی جمع‌آوری کنند و علیه دولت باکو تبلیغ کنند.» این روزنامه سعودی حملات نیروهای دولتی جمهوری آذربایجان به منطقه مذهبی «نارداران» و جمع آوری پرچم های حسینی در این مرکز شیعی را که از جهاتی شبیه حملات عربستان سعودی به منطقه شیعه نشین دمام بود، توجیه کرد و نوشت: «دستگاه امنیتی جمهوری آذربایجان در سال 2015 حملاتی ضد منطقه نارداران، به اجرا درآورد و بسیاری از فعالان مذهبی را که خواهان تغییر نظام لائیک جمهوری آذربایجان بودند، بازداشت کرد».

اقدامات ایران هراسانه و ایران ستیزانه ای که عربستان سعودی بویژه در سال در جمهوری آذربایجان پیگیری می کرد ، مشابه سناریویی بود که در همان برهه در نیجریه و تاجیکستان نیز در جریان بود. همانطور که با تحریک عربستان سعودی، مسلمانان نیجریه مورد حمله و ظلم شدید قرار گرفتند، مسلمانان نارداران نیز با حملات بی سابقه ای مواجه و به ارتباط با ایران متهم شدند. در راستای همین سیاست ایران ستیزی مشترک ریاض و باکو، در ژوئن 2017 ، الهام علی اف به نشست ضدایرانی در ریاض دعوت شد. الهام علی‌اف، رئیس‌جمهوری آذربایجان پس از حضور در این حرکت ضدایرانی ریاض و واشنگتن، تاکید کرد: «من میخواهم به طور ویژه‌ای بر نشست سران عرب- اسلام- آمریکا در عربستان سعودی تأکید کنم. جمهوری آذربایجان در این نشست سران، در سطح عالی شرکت کرد. به نظر من، این نشست سران بسیار پرمعناست.». در همان زمان، روزنامه «ینی مساوات»، چاپ باکو حضور الهام علی‌اف در نشست ریاض را هشداری ملایم از طرف باکو به تهران و مسکو ارزیابی کرد و نوشت: «در نشست سران در ریاض، موضوع «ناتوی اسلامی» یا «ارتش اسلامی» نیز بحث شده است».

افزایش حضور شهروندان کشورهای عربی به خصوص عربستان سعودی و امارات متحده عربی در مناطقی از جمهوری آذربایجان که هم مرز جمهوری اسلامی ایران است، از دیگر تبعات نفوذ ریاض در باکو می باشد. به گونه ‌ای که بعضا این مسئله رسانه ‌ای نیز شده است. در فوریه 2016 دو تبعه عربستانی و قطری در بخش «ایمیشلی» جمهوری آذربایجان ، شب هنگام به علت افتادن خودروی حامل آن ‌ها در کانال آب جان باختند. در واکنش به حضور مشکوک شهروندان سعودی در نزدیکی مرزهای ایران در جمهوری آذربایجان، پایگاه اطلاع‌رسانی «دانا» در ایران نوشت: «مسئله ‌ای که ما را به آن حساس می‌سازد، حضور اتباع کشورهای حاشیه خلیج فارس در مناطق هم مرز جمهوری آذربایجان با جمهوری اسلامی ایران به بهانه شکار و تفریح است. قبلا اخباری هم مبنی بر حضور صهیونیست ‌ها در مرزهای جمهوری اسلامی ایران با آذربایجان انتشار یافته بود. پرسش این است‌ که چرا اعراب مانند صهیونیست ‌ها فقط مرزهای آذربایجان با ایران را جهت شکار و به اصطلاح تفریح انتخاب می‌کنند؟ به درستی مشخص نیست که هدف پنهانی این عده که با تجهیزات و سلاح‌ های پیشرفته در نزدیکی مرزهای کشور آذربایجان با جمهوری اسلامی ایران پرسه می‌زنند چیست و چرا مقامات دولتی و برخی رسانه ‌های وابسته در باکو سعی در سرپوش گذاشتن به رفتارهای آن‌ ها را دارند؟ آیا ممکن است که این عده ماموران امنیتی و جاسوسی کشورهای عربی باشند که با ظاهر گردشگری و شکارچی به منطقه آمده و مشغول شناسایی منطقه هستند؟» این موضوع از آن جهت قابل تامل است که در آوریل 2014 مدیر کل نیروی مرزبانی عربستان سعودی  به جمهوری آذربایجان سفر کرد و دوره نه روزه "نظارت مرزی" با حضور فرماندهان مرزبانی دو طرف در باکو برگزار شد، این در شرایطی است که عربستان سعودی هیچ مرز مشترکی با جمهوری آذربایجان ندارد.

بدلیل خدمات  مختلفی که جمهوری آذربایجان در اختیار عربستان سعودی گذاشته است، ریاض در سال 2012، باکو را شریک اصلی خود در منطقه قفقاز اعلام کرد. با این وجود عربستان سعودی در سپتامبر سال 2018 با تبریک سالروز استقلال جمهوری ارمنستان گوشه ای از سیاست های مزورانه خود در قبال باکو را نشان داد چرا که ریاض تاکنون مدعی بود به خاطر جمهوری آذربایجان، هیچ تعامل رسمی با ایروان ندارد.