IRIB World Service

در قسمت 20 مقاله، همکاری باکو و ریاض در حمایت از جریان وهابیت تکفیری را بررسی خواهیم کرد.

در خصوص همکاری عملیاتی وهابی های جمهوری آذربایجان با مرکزیت وهابیت یعنی ریاض، قرائن و شواهدی انکارناپذیر وجود دارد. در سال های گذشته مقامات جمهوری آذربایجان در پوشش مقابله با افراطی گری، هراز گاهی آمارهایی را درباره تعداد وهابی های جمهوری آذربایجان در صفوف سازمان های تروریستی وهابی نظیر داعش و النصره در سوریه و عراق اعلام کرده اند. البته، در دوره تصدی ژنرال الدار محموداف بر وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان آمار وهابی های جمهوری آذربایجان در سوریه و عراق مخفی نگه داشته می شد. اما، پس از برکناری ناگهانی ژنرال الدار محموداف از مقام وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان، در 17 اکتبر 2015 توسط الهام علی اف، از همکاری این وزارتخانه در تسهیل اعزام وهابی ها برای حضور در صفوف تروریست های تحت امر سعودی در سوریه و عراق پرده برداری شد. روزنامه «ینی مساوات» چاپ باکو در لابه لای اخبار خود از چشم پوشیدن ماموران وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان از پیوستن نیروهای وهابی برای اعزام به سوریه و عراق در دوره وزارت ژنرال الدار محموداف خبر داد.

در 24 سپتامبر 2017 «مدد قلی اف»، رئیس سرویس امنیت دولتی جمهوری آذربایجان که جایگزین ژنرال الدار محموداف در ساختار امنیت ملی این کشور شد، اعلام کرد حداقل 900 نفر از شهروندان این کشور به سازمان تروریستی داعش پیوسته بودند که 300 نفر از آن‌ها کشته شدند. در چهاردهم دسامبر2017 نیز سیاووش حیدراف، معاون کمیته دولتی امور گروه ‌های دینی جمهوری آذربایجان اعلام کرد باکو تابعیت آذربایجانی 250 نفر از وهابی ‌های ملحق شده به داعش را لغو کرده و 95 نفر از آن ‌ها نیز تحت پیگرد قضایی قرار دارند. اما، در ژوئن 2018، سرویس امنیت دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کرد شمار وهابی های این کشور در سوریه و عراق بیش از هزار نفر بوده است. در این دوره، مقامات دولتی و امور دینی و رسانه‌ های باکو، به منظور کتمان تاثیر مناسبات باکو و ریاض در اعزام نیروهای وهابی از جمهوری آذربایجان به سوریه، «الدار محموداف»، وزیر پیشین امنیت ملی جمهوری آذربایجان را مقصر اصلی در اعزام شهروندان این کشور به سوریه و عراق برای پیوستن به داعش و جبهه النصره معرفی کردند. اما، علاوه بر همکاری مخفی باکو و ریاض در موضوع حمایت از سازمان های تروریستی در سوریه و عراق،  بر اساس اطلاعاتی که به رسانه ها درز کرد، وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان با حمایت رژیم صهیونیستی، سلاح‌ های غیرقانونی را که از ترکیه به جمهوری آذربایجان آورده شده بودند، به وهابی ‌ها تحویل داده است.

بر اساس این گزارش ها ،تمامی مخارج انتقال سلاح برای وهابی ها در قفقاز توسط ریاض پرداخت شده است و این سلاح‌ ها توسط شرکت هواپیمایی «آذال» جمهوری آذربایجان از ترکیه به باکو حمل شده و از طرق غیر قانونی به داغستان روسیه منتقل شده است. اینگونه موارد نشان می دهد تقویت جریان وهابی وابسته به سعودی در جمهوری آذربایجان، صرفا به عملکرد مقامات پیشین وزارت امنیت ملی این کشور مرتبط نیست و درواقع بخشی از روابط و همکاری های باکو و ریاض است. به همین علت پس از ناکامی پروژه به قدرت رساندن وهابیت تکفیری در سوریه، مساله بازگشت وهابی های جمهوری آذربایجان به این کشور مطرح است. عاکف حیدرلی، مدیر بخش سیاسی حزب اسلام جمهوری آذربایجان می‌گوید: «در صورت بازگشت وهابی‌ های ملحق شده از جمهوری آذربایجان به گروهک تروریستی داعش در سوریه و عراق، احتمال گسترش افراطی‌گری در جمهوری آذربایجان وجود خواهد داشت. زمانی که ما در سال‌های 2000تا 2004 میلادی در مورد نشانه ‌های تقویت وهابی ‌ها در جمهوری آذربایجان هشدار می‌دادیم، برخی ادارات مسئول دولتی ، سیاست به اصطلاح «تساهل دینی» را در کشور دنبال می‌کردند و به این هشدارها بی توجه بودند. عربستان سعودی از وهابی‌ها در جمهوری آذربایجان حمایت مالی می‌کند و حمایت مالی عربستان سعودی، عامل اصلی افزایش افراطی‌گری در جمهوری آذربایجان است».

جریان وهابی شکل گرفته در جمهوری آذربایجان هم اکنون دارای موقعیتی شده است که به هر گونه انتقاد از سیاست های وحشیانه عربستان سعودی  واکنش منفی نشان می‌دهد. فعالیت تخریبی وهابی‌ ها از حملات تبلیغاتی و فیزیکی به مسلمانان و سبک زندگی اسلامی مردم جمهوری آذربایجان فراتر نیز رفته است. به نحوی که در پی تظاهرات فعالان حزب اسلام جمهوری آذربایجان در مقابل سفارتخانه عربستان سعودی در باکو در اعتراض به جنایات این رژیم علیه مردم یمن، دفتر این حزب در منطقه «نظامی» باکو، مورد حمله «افراد ناشناس» وهابی قرار گرفت. وقار عبای اف معاون امور تشکیلاتی حزب اسلام گفت: «علت این اقدام، تظاهرات حزب اسلام در مقابل سفارت عربستان سعودی در باکو است که در روز سی ام ماه مه 2015 برگزار شد. در این تظاهرات صدور حکم اعدام علیه آیت الله نمر و نیز جنایات رژیم سعودی در بمباران یمن محکوم شد. در پی این تظاهرات، صبح روز دوشنبه وقتی به مقر حزب آمدیم، با مشاهده وضعیتی که دیدیم، متعجب شدیم. هزاران نفر در کشورهای توسعه یافته دنیا به پا خواسته و خواهان آزادی شیخ نمر شده‌اند. تظاهرات برای محکومیت سعودی در کشورهای مختلف حتی در آمریکا و آلمان و انگلیس برگزار شد، اما در هیچ یک از این کشورها، همانند پلیس جمهوری آذربایجان به انتقاد کنندگان از سعودی حمله نشده است».

تاثیر روابط باکو و ریاض در نحوه رفتار متناقض دولت جمهوری آذربایجان با خطر وهابیت نیز بطور آشکاری خودنمایی کرده است. از آن جمله می توان به موضوع دستگیری و آزادی « سهراب شیخعلی اف» از فعالان وهابی در سومقاییت اشاره کرد. این عنصر وهابی در ماه نوامبر سال 2014 در پی اوج گیری مباحث مربوط به خطر وهابیت برای جمهوری آذربایجان دستگیر، اما در پی سفر الهام علی اف به ریاض در اوایل سال 2015 از زندان آزاد شد. از نکات قابل تأمل در مساله «سهراب شیخعلی اف»، نقش «یالچین محموداف»، نوه عموی ژنرال الدار محموداف، وزیر وقت امنیت ملی جمهوری آذربایجان در حمایت از سهراب شیخعلی اف و جریان وهابی وابسته به سعودی در شهر سومقاییت بود. از سوی دیگر، تأثیر سیاست ‌ها و رویکردهای عربستان سعودی بر باکو در سرکوب مسلمانان و فعالان شیعی نیز به حدی بوده است که ناظران خارجی، الگوی رفتاری باکو با حاج طالع باقرزاده، رهبر جنبش اتحاد مسلمانان جمهوری آذربایجان را با الگوی رفتاری رژیم سعودی با «شیخ نمر»، از علمای برجسته مسلمان عربستان سعودی مشابه دانسته‌اند. از جمله، پایگاه اینترنتی «اوراسیانت» در 26 ژانویه 2016 تحلیلی تحت عنوان «آیا طالع باقرزاده، شیخ نمر آذربایجان است؟»، منتشر کرد.

در تحلیل سایت «اوراسیانت»، «الدار محمداف» مشاور گروه سوسیالیست‌ ها و دموکرات‌ ها در پارلمان اروپا، حجت الاسلام طالع باقرزاده، رهبر زندانی «جنبش اتحاد مسلمانان» جمهوری آذربایجان را شیخ نمر کشور آذربایجان توصیف کرد و نوشت: «اعدام روحانی مخالف، باقر النمر در عربستان سعودی، موجب واکنش‌ های دنیای اسلام شده است. در این میان، در جمهوری آذربایجان نیز یک روحانی شجاع دیگر، پشت میله‌ های زندان قرار دارد. رهبران جمهوری آذربایجان باید از تجربه سعودی در اعدام النمر و حوادث پس از آن، در مقابله با چالش دینی خود درس عبرت بگیرند. این نخستین بار نیست که مقامات جمهوری آذربایجان باقرزاده را دستگیر می‌کنند. او در ماه جولای ۲۰۱۵ نیز پس از تحمل دو سال و نیم زندان با اتهام ساختگی تجارت مواد مخدر، آزاد شده بود. سخنان شدیداللحن باقرزاده در انتقاد از دولت علی اف، علت اصلی دستگیری وی به شمار می‌رود. او با این ویژگی خود، یادآور شیخ النمر است. باقرزاده و النمر به جناح صریح اللهجه و انقلابی روحانیون تعلق دارند که آیت الله خمینی، بانی و رهبر انقلاب اسلامی ایران نیز به این جناح متعلق بود. همانند مشابهت میان دیدگاه ‌های النمر و باقرزاده، زندانی کنندگان آن ‌ها نیز بطور مشابهی رفتار کرده‌ اند. در نگاه ظاهری، میان پادشاهی وهابی عربستان سعودی و جمهوری آذربایجان لائیک، وجوه مشابه اندک است، اما شیوه‌ های رهبران این دو کشور برای حفظ حاکمیت در دستان خود، مشابه است. در هر دو کشور، نظام خانوادگی بر کشور حکومت می کند. هر دو رژیم حکومتی با نارضیان به شدت برخورد می‌کنند. گر چه، در سعودی اعدام گسترش دارد، در جمهوری آذربایجان حکم اعدام لغو شده است. همچنین، به علت وابستگی هر دو کشور به نفت، نوسان قیمت طلای سیاه، ریاض و باکو را با مشکلات مالی مواجه می کند و در نتیجه در هر دو کشور، اوضاع اجتماعی با تهدید مواجه است».