IRIB World Service

در بخش 18 مقاله، ابعاد و شیوه های گسترس وهابیت در جمهوری آذربایجان و تبعات آن را بررسی خواهیم کرد.

تبعات نفوذ عربستان سعودی در حوزه فکری و دینی مردم جمهوری آذربایجان شامل مسایل متعددی از توسعه وهابیت در این کشور تا ابهام سازی در شعائر اصیل دینی و حتی کاهش سهمیه حج جمهوری آذربایجان می شود. به عنوان مثال، در دوره گسترش روابط باکو– ریاض، سهمیه حج جمهوری آذربایجان به طور مستمر کاهش یافته است. بطوریکه در سال 2009، سهمیه حج جمهوری آذربایجان از شش هزار نفر به دو هزار نفر کاهش یافت. سهمیه حج جمهوری آذربایجان در سال 2017 به 900 نفر و در سال 2018  نیز در اوج گسترش روابط باکو– ریاض به 600 نفر کاهش داده شد. دلیل این موضوع از سوی رسانه های دولتی باکو ، مشکلات مالی و کاهش تعداد متقاضیان حج عنوان می شود این در شرایطی است که متقاضیان حج در جامعه آذربایجان همواره سیر صعودی داشته است و دلیل کاهش سهیمه حج، ناشی از ناخرسندی عربستان سعودی از حضور پرشور شیعیان جمهوری آذربایجان در حج می باشد .

 در سال 2007 یکی از نمونه‌ های مشکلات امنیتی ناشی از نفوذ وهابیت در ساختارهای حاکمیتی جمهوری آذربایجان فاش شد. به این نحو که ستوان کامران علی‌اف، عضو جریان وهابی تحت هدایت عربستان سعودی که در ارتش جمهوری آذربایجان در منطقه «گورانبوی» مشغول به خدمت بوده است، واحد خدمتی خود را رها کرده و در هفتم اکتبر 2007 در باکو به برخی از مراکز از جمله یک پمپ بنزین حمله کرد که نهایتا به همراه تعدادی از اعضای گروهش دستگیر شد. در عرصه دینی نیز در 17 آگوست 2008 ، انفجار نارنجک در «مسجد ابوبکر»، مرکز فعالیت وهابی ‌های تحت حمایت عربستان سعودی در باکو، مسایل امنیتی این گروه در جمهوری آذربایجان را عیان کرد. در پی آن ظاهرا فعالیت این مرکز وهابی محدود شد، اما فعالیت وهابی ‌ها به سایر مناطق جمهوری آذربایجان نیز گسترش یافت و این بار روستای قاراچوخور در حومه باکو، به مرکز تجمع و "مانور ازدحام" جماعت وهابی ها در روزهای جمعه تبدیل شد.

در جولای 2009، قامت سلیمان اف، امام جماعت «مسجد ابوبکر» از وجود «جماعت وهابی قبا» و «جماعت وهابی سومقائیت» خبر داد و آنها را به دلیل حمله نارنجکی 17 آگوست 2008 به «مسجد ابوبکر»، «خوارج» نامید. در پی تحقیقات رسمی درباره علت پرتاب نارنجک به مسجد ابوبکر، اعلام شد در پی درگیری های داخلی جریان های وهابی ، گروهی وهابی  «برادران جنگل» به ریاست فردی به نام «ایلقار ملاچی اف» به این اقدام دست زده است و ایلقار ملاچی اف نیز بعدها به دست نیروهای امنیتی جمهوری آذربایجان کشته شده است. همچنین در سال 2008 از دستگیری یک عرب به نام «ابوجعفر» در شهر سومقائیت جمهوری آذربایجان خبر داده شد. مقامات امنیتی جمهوری آذربایجان اعلام کردند دولت پاکستان دو عضو گروه «برادران جنگل» را دستگیر کرده‌ و به مقامات باکو تحویل داده‌ است. در آوریل 2014 نیز مقامات نیروی پلیس جمهوری آذربایجان از دستگیری «عاقل حاجی اف» معروف به «عاقل تالش»، رئیس «جماعت سومقائیت» و عضو گروه تروریستی جندالشام در سوریه، خبر دادند. نهایتا در جولای 2018 سرویس امنیت دولتی جمهوری آذربایجان اعلام کرد بیش از یک هزار نفر از وهابی های این کشور به داعش در سوریه پیوسته اند. مواردی  گفته شد تنها بخشی از مشکلات امنیتی ناشی از شکل گیری وهابیت در جمهوری آذربایجان طی دو دهه گذشته است.

احمد نصرتی، کارشناس مسایل امنیتی قفقاز در ایران درباره شیوه های گسترش وهابیت در جمهوری آذربایجان می گوید : « پیروان فرقه ی وهابیت با نقاب عدم ورود به صحنه سیاسی، رفته رفته فعالیت خود را در جمهوری آذربایجان گسترش داده، به صورت سازمان یافته و ریشه‌ دار، کار تبلیغی و شست ‌و شوی مغزها در این کشورِ رها یافته از کمونیسم را ادامه دادند. بطوریکه ادعا می شود در حال حاضر تعداد وهابی در جمهوری آذربایجان تقریباً به  ۵۰ هزار نفر می رسد.  در سال های آغازین قرن بیست و یکم، جماعت های مختلف این فرقه به موازات هم  در جمهوری آذربایجان رشد و گسترش یافتند. چهار گروه اصلی این فرقه که امروزه نیز در جمهوری آذربایجان فعال هستند عبارتند از : خوارج امروزی یا "جمعیت جهاد"، سلفی های وهابی، جمعیت هجرت یا " جماعت تکفیر" و اخوان که هرکدام رئیس و شاخه های خاص خود را دارند و به اصول و عقاید خاص خود پایبندند. مبلغان فرقه ی ضاله ی وهابیت که در پوشش گردشگر برای تبلیغ عقاید و اندیشه‌های انحرافی خود به روسیه و جمهوری آذربایجان سفر می‌کنند، با نیت گسترش نسل وهابی ها، سیاست ازدواج مصلحتی با دختران بومی این مناطق را اجرا می کنند که هدف از این ازدواج جذب دختران این کشورها به فرقه ی وهابیت و گسترش زاد و ولد وهابی ها است.»

گفته می شود حدود ۱۵۰ مسجد، عمدتاً در شمال جمهوری آذربایجان و تعدادی نیز در سومقائیت، باکو و حومه، تحت کنترل وهابیون قرار دارند. امروزه علیرغم انزجار اقلیت اهل سنت جمهوری آذربایجان از وهابیت ، وهابی ها با توجه به عدم مخالفت نهادهای دولتی،  بویژه در مناطقی که مردم سنی مذهب در آنجا ساکن هستند، به شدت فعالیت دارند. در بخش بازار و تامین مواد غذایی مورد نیاز مردم و بخش های خدماتی غیردولتی نظیر آرایشگاه ها که با عموم مردم سروکار دارند، فعالیت وهابی ها محسوس است. وهابی ها در این بخش ها به شدت برای انتقال افکار خود به مراجعان تلاش می کنند. همچنین وهابی ها در رسانه ها و نشر کتاب و مجله در جمهوری آذربایجان با مساعدت های مقامات رسمی و دولتی این کشور فعالیت چشمگیری دارند. در فضای اینترنتی، سایت «سلف خبر» و سایت «مسجد ابوبکر»، به عنوان ارگان های اینترنتی رسمی وهابی ها در جمهوری آذربایجان شناخته شده اند و بدون هیچ محدودیت و ممانعتی مشابه آنچه دولت باکو برای سایت های اینترنتی اسلامی و شیعی اعمال می کند، فعالیت دارند. در کنار آن، بخش مهمی از فضای سایبری و فعالیت ها در فضای مجازی جمهوری آذربایجان به جریان وهابی اختصاص یافته است و در حال حاضر آزادترین گروه در فضای مجازی در جمهوری آذربایجان وهابی ها هستند که گویی در مقابل موانع قانونی و دولتی ، «مصونیت ویژه ای» دارند.

توحید ابراهیم بیگلو، روحانی آذربایجانی درباره علت قدرت گیری وهابی ها در جمهوری آذربایجان و مخاطرات امنیتی آنها می گوید: « وزارت امنیت ملی، حامی اصلی وهابی ها، در اواخر سال 2015 ظاهرا منحل شد. در حوزه قفقاز و آسیای میانه، افرادی که می‌خواستند به جنگ سوریه بروند، از طریق جمهوری آذربایجان و پرداخت 45 دلار به وزارت امنیت جمهوری آذربایجان به ترکیه و سوریه می رفتند و در بازگشت هم به آذربایجان آمده، پاسپورت کشور خود را تحویل می‌گرفتند و برمی‌گشتند. طوری ظاهرسازی می شد که این افراد صرفاً به آذربایجان آمده و برگشته‌اند. اما الهام علی اف، چند سال پیش متوجه شد که کمیته امور دینی و وزارت امنیت آذربایجان عمیقاً با وهابی ها همکاری می‌کند. به همین دلیل، علی اف روسای این دو اداره را کنار گذاشت و خود مستقیماً وارد کار در روابط با کشورهای عربی ‌شد. در کنار این ها نیز باید دانست در سال های قبل، پیش از ماه محرم و صفر قوانینی وضع شد که بطور غیرمستقیم عزاداری برای امام حسین ع جرم دانسته شود و این امر نشان‌دهنده تفکرات وهابی در تصویب این قوانین است.»

با گسترش وهابیت در جمهوری آذربایجان، «جماعت آذری»، «جماعت سومقائیت»، «جماعت قبا وقوسار»، «جماعت گنجه» و نام هایی از این قبیل در جریان اوج گیری اقدامات تروریستی داعش در سوریه، بسیار شنیده شد. بعضا نیز از محاکمه داعشی ها در باکو خبر داده می شود. اما، برغم تظاهر به مقابله باکو با وهابیت، در واقع رشد وهابیت تحت هدایت عربستان سعودی در جمهوری آذربایجان اکنون به مرحله ‌ای رسیده است که شکل‌گیری نسل جدیدی از وهابی ها که تجربه جنگ در سوریه را نیز دارند، نگرانی‌ های جدیدی را نیز ایجاد کرده است. اگر چه مقامات جمهوری آذربایجان بطور مکرر از سلب تابعیت تروریست ‌های شرکت کننده در جنگ سوریه و عراق خبر می‌دهند و بر جلوگیری از رشد وهابیت در جمهوری آذربایجان تأکید می‌کنند، روند رشد وهابیت در جمهوری آذربایجان، با گسترش روابط باکو- ریاض تداوم و توسعه دارد. وهابی ها که در ابتدای استقلال جمهوری آذربایجان در پوشش کمک به آوارگان جنگ چچن و قرا باغ رشد کردند، اکنون در بخش های تجاری، نظامی، امنیتی، سیاسی، بخش های ساختمانی، انرژی، نفت و گاز، نظام آموزشی و دانشگاهی و رسانه های جمهوری آذربایجان و حتی در مجلس قانون گذاری و کمیته دولتی امور دینی و اداره مسلمانان قفقاز نفوذ دارند و به منبع خطری نهفته تبدیل شده اند. بخصوص که جریان زیرزمینی وهابی دارای خانه های تیمی و پایگاه های زیادی در مناطق جنگلی جمهوری آذربایجان است که می توانند برای ثبات جمهوری آذربایجان خطرساز باشند.