IRIB World Service

در بخش 17 مقاله، تاثیر همکاری های مراکز علمی و فکری باکو و ریاض بر گسترش وهابیت بررسی خواهد شد.

در چارچوب سیاست نفوذ عربستان سعودی در جمهوری آذربایجان از طریق مراکز فکری و دینی، «مرکز بین ‌المللی گفتگوی دینی و فرهنگی ملک عبدالله» در نوامبر سال 2017، الله شکور پاشازاده، رییس «اداره مسلمانان قفقاز» جمهوری آذربایجان را به عضویت شورای مدیران این مرکز در آورد. از سال 2018، «مرکز ملک عبدالله»  بهره گیری از حضور نمادین رییس اداره مسلمانان قفقاز در جلسات این مرکز را آغاز کرده است. الله شکور پاشازاده، در چهارم و پنجم ماه جولای 2018 در هجدهمین جلسه شورای مدیران 9 نفره «مرکز بین ‌المللی گفتگوی دینی و فرهنگی ملک عبدالله» در وین شرکت کرد. در این جلسه مدیران «مرکز ملک عبدالله» تغییرات در نظام اداری این مرکز و گزارش عملکرد آن در مناطق مختلف دنیا را بررسی کردند. در شرایطی که الله شکور پاشازاده در داخل جمهوری آذربایجان نیز بعنوان رهبر دینی شناخته نمی شود، خبرگزاری «آپا»ی جمهوری آذربایجان در ذیل خبر حضور الله شکور پاشازاده در نشست شورای مدیران «مرکز ملک عبدالله» سعودی نوشت که الله شکور پاشازاده ، تنها رهبر دینی است که در این شورا عضویت دارد.

با توجه به ماهیت وهابی «مرکز ملک عبدالله» و سیاستی که حکومت سعودی در صرف هزینه های سنگین برای جذب شخصیت‌ های سرشناس در این مرکز به کار گرفته ، روشن است که پیشنهاد همکاری الله شکور پاشازاده با این مرکز با هدف جلب مساعدت اداره مسلمانان قفقاز در پیشبرد اهداف فرقه ای مرکز ملک عبدالله صورت گرفته است . الله شکور پاشازاده پس از  حضور در اجلاس شورای مدیران مرکز ملک عبدالله، در روزهای دهم و یازدهم جولای 2018 نیز در «اجلاس بین المللی علماء برای بررسی مسایل افغانستان» در شهرهای جده و مکه شرکت و به همراه هیات اعزامی از باکو، با سلمان بن عبدالعزیز، شاه سعودی در ریاض دیدار کرد. هیات آذربایجانی همچنین با خالدالفیصل، امیر مکه نیز در آستانه مراسم حج 1439 هجری قمری (2018 میلادی) دیدار کرد. پاشازاده در روز نهم جولای 2018 با یوسف بن احمد العثیمین، دبیرکل سازمان همکاری های اسلامی در چارچوب سفر به عربستان سعودی دیدار کرد.

از دیگر مصادیق همکاری های فکری باکو و ریاض، ارتباط دانشگاه «آکادمی دیپلماسی آذربایجان» و «مرکز مطالعات استراتژیک ریاست جمهوری آذربایجان» موسوم به «سام» (SAM) با موسسه تحقیقات دیپلماسی «سعودالفیصل» عربستان سعودی است. در چارچوب روابط موسسه سعود الفیصل با مراکز علمی مختلف در جمهوری آذربایجان، در سال 2011 و در جریان سفر حافظ پاشایف، رییس آکادمی دیپلماسی جمهوری آذربایجان به عربستان سعودی، سند همکاری میان دو طرف امضاء شد. حدود 4 سال بعد در روزهای ششم و هفتم ژانویه سال 2015 ، موسسه تحقیقات دیپلماسی سعود الفیصل، همایش «روابط عربستان سعودی با کشورهای آسیای مرکزی و حوزه خزر» را در ریاض برگزار کرد و در روزهای سوم تا ششم ژوئن همان سال نیز، این موسسه به همراه مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری آذربایجان همایش «روابط جمهوری آذربایجان- عربستان سعودی، مسایل مشترک» را برگزار کرد. در ششم مارس 2016 نیز در دیدار راسیم رضایف، سفیر وقت جمهوری آذربایجان با عبدالکریم الدخیل، رییس موسسه تحقیقات دیپلماسی سعود الفیصل اعلام شد دانشگاه «آکادمی دیپلماسی آذربایجان» دوره دانش افزایی برای دیپلمات‌ های جوان عربستان سعودی برگزار می‌کند. 

در چارچوب مناسبات میان مراکز فکری باکو و ریاض، در 22 اکتبر 2017 خبرگزاری رسمی آذرتاج از آغاز «روزهای جغرافیا»ی جمهوری آذربایجان و عربستان سعودی در باکو در چارچوب همکاری های «موسسه جغرافیا»ی آکادمی ملی علوم جمهوری آذربایجان با «سازمان جغرافیای عربستان سعودی» خبر داد. 37 تن از کارکنان «سازمان جغرافیای عربستان سعودی»  به جمهوری آذربایجان سفر کردند. رامیز محمداف، مدیر «موسسه جغرافیا»ی آکادمی ملی علوم  جمهوری  آذربایجان بر همکاری با سازمان جغرافیای عربستان سعودی تاکید کرد. اگرچه مذاکره میان کارشناسان سازمان های تحقیقات جغرافیای عربستان سعودی و جمهوری آذربایجان، دارای پوشش همکاری علمی و جغرافیایی است، این نوع مراودات دارای اهداف سیاسی نیز می باشد. چرا که قراین نشان می دهند موضوعاتی که ارتباط غیرمستقیم با جاه طلبی های سیاسی باکو و تحریکات قوم گرایی سعودی ضد ایران دارند در این مراوادت گنجانده می شوند. چنانکه رامیز محمداف، مدیر موسسه جغرافیای جمهوری آذربایجان در ابتدای آوریل 2013 در گردهمایی عناصر تجزیه طلب ضدایرانی در باکو نیز حضور یافته بود.

در چارچوب همکاری فکری میان باکو و ریاض، سفرهای دوره ‌ای هیات‌ های کارشناسان مرکز سام، به عربستان سعودی نیز قابل توجه است. از جمله، در سوم ژوئن 2015  هیاتی از مرکز «سام» به سرپرستی خانم «گلشن پاشایِوا»، معاون مدیر سام به عربستان سعودی سفر و با  یحیی محمد بن جنید، رییس «مرکز تحقیقاتی ملک فیصل» و «مرکز تحقیقات اسلامی»  سعودی دیدار کرد. باکو و ریاض از ظرفیت ‌های سازمان همکاری اسلامی نیز برای نشر افکار خود استفاده می‌کنند. در دوم دسامبر 2015 ، خانم «گلشن پاشایوا»، معاون «سام» و «کمال ماکیلی علی‌اف»، عضو هیات علمی سام در جده، در مقر سازمان همکاری اسلامی، سمپوزیم «نقش سازمان همکاری اسلامی در حل مناقشه قراباغ» را برگزار کردند. در نتیجه مراودات مرکز «سام» با دست اندرکاران تولید فکرعربستان سعودی، تاثیرات افکار سعودی ها در مطالبی که در کتب ، رسانه ها و سطح جامعه جمهوری آذربایجان منتشر می شود، کاملا مشهود است. به عنوان مثال، عقاید اصیل اسلامی و آیین های دینی شیعی در کتب و رسانه های باکو به تبعیت از وهابیت به عنوان خرافات و موهومات معرفی می شوند و در مجلس ملی جمهوری آذربایجان نیز قوانینی مصوب شده است که حتی نصب پرچم های حسینی بر سر منازل و مساجد را نیز منع کرده است. 

با گسترش نفوذ فکری سعودی ها در جمهوری آذربایجان، وهابیت در این کشور و منطقه قفقاز گسترش یافته است. از این رو، مشکلات امنیتی فعالیت وهابیت در جمهوری آذربایجان سال به سال جدی‌ تر شده است. اگر در ابتدای ورود وهابیت به جمهوری آذربایجان، صرفاً ریش‌ های بلند و طرز لباس پوشیدن وهابی‌ ها جلب توجه می‌کرد، امروز هفته ای سپری نمی‌شود که رسانه‌ ها از ایجاد مشکلات ریز و درشت امنیتی به دست وهابی ‌ها خبر ندهند. در سال 2003 ، گروهی از شهروندان جمهوری آذربایجان که در دره پانکیسی گرجستان، آموزش‌ های فرقه ای و نظامی دیده بودند، به جمهوری آذربایجان بازگشتند و در درگیری با نیروهای وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان در گنجه دستگیر شدند. این گروه با نام «پارتیزان‌های قراباغ» در سال‌ 2000 تشکیل شد. گفته می شود اعضای این گروه در سال 2001 به گرجستان رفته‌اند و در سیزدهم و چهاردهم 2003 پس از بازگشت از دره پانکیسی گرجستان در پارک خطائی باکو گردهم آمده‌اند. این گروه به فرماندهی «روشن بدل اف» در عملیاتی یک افسر امنیتی عالی رتبه را نیز به قتل رساند. گرچه اعلام شده بود که اعضای این گروه به زندان ‌های طولانی مدت محکوم شده‌اند، اما با توسعه مناسبات باکو با ریاض ، روشن بدل اف در سال 2011  از زندان آزاد شده و به همراه سایر هم مسلک های خود به سوریه رفته و گفته می‌شود که در آنجا کشته شده است.

احمد نصرتی، کارشناس مسایل قفقاز درباره نتایج گسترش فعالیت وهابی ها در جمهوری آذربایجان می گوید : «وهابی ها هنگام آغاز فعالیت در جمهوری آذربایجان، خود را مطیع و حامی سیاست های نظام حاکم معرفی می کردند و با تعریف و تمجید از حاکمیت این کشور، ضمن استمرار امور تبلیغاتی خود، پیروان خود را افزایش می دادند. اما، وهابی ها پس از تقویت موقعیت خود، خطری برای ثبات و امنیت این کشور شده اند و این دقیقا همان روندی است که در سایر کشورها پیش از این تجربه شده است . نتایج یک نظرسنجی انجام گرفته توسط مرکز مطالعات استراتژیک وابسته به نهاد ریاست جمهوری آذربایجان نشان می دهد که تعداد وهابیون در کشور آذربایجان به شدت افزایش یافته است. این در حالی که هنگام کسب استقلال جمهوری آذربایجان، وهابیت در این کشور وجود نداشته است. شیعیان  جمهوری آذربایجان متاسفانه امروزه زیر سخت ترین فشارهای امنیتی قرار دارند. ». به نظر می رسد در چنین شرایطی بهترین راهکار برای مصون سازی جمهوری آذربایجان در برابر تاثیرات مخرب وهابیت، تلاش مردم این کشور برای محدودسازی روابط باکو با ریاض است تا بدین وسیله مسیرهای نفوذ اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی و فکری  سعودی ها و تفکر وهابیت به جمهوری آذربایجان مهار شود.