IRIB World Service

در بخش یازدهم مقاله، تعاملات باکو و ریاض در سازمان های عربی و اسلامی را بررسی خواهیم کرد.

علیرغم انتقاداتی که در سطح جهان اسلام از عربستان سعودی وجود دارد ، طی سالهای اخیر جمهوری آذربایجان تحرکات خود برای افزایش مناسبات با ریاض را افزایش داده است . بنظر می رسد باکو، ریاض را حلقه اتصال جمهوری آذربایجان به برخی از ساختارهای منطقه ای و بین المللی در جهان عرب و جهان اسلام تلقی می کند. در 25 ژانویه 2018 ، «کنفدراسیون کارفرمایان جمهوری آذربایجان» با «اتاق بازرگانی» شورای همکاری خلیج فارس یادداشت تفاهم همکاری امضاء کرد. محمد موسی اف، رییس کنفدراسیون کارفرمایان جمهوری آذربایجان در این باره می گوید : « بازار اعضای شورای همکاری خلیج فارس برای محصولات کشاورزی جمهوری آذربایجان اهمیت فراوانی دارد و اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز می‌توانند از امکانات ترانزیتی جمهوری آذربایجان استفاده کنند. آنها می توانند با استفاده از معافیت ‌های تعرفه ‌ای، در پارک فناوری جمهوری آذربایجان مؤسسات تولیدی دایر کنند». این اظهارات در شرایطی عنوان می شود که اولا جمهوری آذربایجان بدلیل عدم همسایگی و پیوند جغرافیایی با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، مزیت ترانزیتی برای آنها ندارد و ثانیا کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به علت داشتن اقتصاد تک محصولی و وابسته در زمینه تاسیس موسسات تولیدی در پارک های فناوری تجریه ای ندارند . علیرغم این واقعیت ،دو طرف برای توجیه مناسات اقتصادی و استفاده از آن به عنوان پوششی برای سایر فعالیت ها تلاش می کنند .

عبدالرحیم نقی، دبیر کل کنفدراسیون اتاق‌ های بازرگانی شورای همکاری خلیج فارس هم می گوید : «در یادداشت تفاهمی که کنفدراسیون اتاق‌ های بازرگانی شورای همکاری خلیج فارس و کنفدراسیون کارفرمایان جمهوری آذربایجان امضاء کرده اند، بر توسعه همکاری‌ ها در زمینه ‌های اقتصادی، علمی و فناوری، توسعه سرمایه گذاری، مبادله اطلاعات ، ایجاد خط اطلاعاتی ، سرمایه گذاری‌ های مشترک و برگزاری نمایشگاه‌ های تخصصی و همایش‌ ها میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و جمهوری آذربایجان تاکید شده است.» در عین حال دو طرف برای توجیه این مناسبات به ارایه آمارهای اغراق آمیز اقدام می کنند . بعنوان نمونه براساس سخنان رییس کنفدراسیون کارفرمایان جمهوری آذربایجان ، تا ابتدای سال 2018 ، 280 شرکت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در جمهوری آذربایجان فعالیت داشته اند. این کشورهای نفتی در اقتصاد جمهوری آذربایجان یک میلیارد و 300 میلیون دلار سرمایه گذاری کرده‌اند. متقابلا جمهوری آذربایجان نیز در این کشورها 300 میلیون دلار سرمایه گذاری کرده است. علیرغم این ، در سال 2016 ، حجم گردش تجاری جمهوری آذربایجان با این کشورها 86 میلیون دلار بوده است که البته بخش عظیمی از این حجم مالی، مربوط به مسائل نظامی و امنیتی است که رسانه های باکو نمی توانند آن را بیان کنند.

بهره‌ گیری از نفوذ عربستان سعودی در سازمان همکاری اسلامی و بانک توسعه اسلامی، از دیگر اهداف باکو از روابط با ریاض است. باکو در این روابط، ضمن بهره برداری های سیاسی خاص خود برای سرپوش گذاشتن بر مقابله با فعالان اسلامی، تلاش می کند از کمک های مالی این نهادها نیز برخوردار شود. در مارس 2015 ، الهام علی‌اف، رئیس‌ جمهوری آذربایجان در سفر رسمی به عربستان سعودی، با احمد محمد علی، رئیس بانک توسعه اسلامی دیدار کرد و در جریان این دیدار، توافق‌نامه‌ های وام 10 میلیون دلاری بانک توسعه اسلامی برای نوسازی جاده «یولاخ- گنجه» و کانال آب ‌رسانی «سامور- آبشرون» در ناحیه «ولوله چای- تخته کورپو» امضاء شد. باکو برای تامین اهداف خود در سازمان همکاری اسلامی و بانک توسعه اسلامی ، ریاض را حامی خود دراین نهادها می داند.

سازمان همکاری اسلامی همواره در نشست های خود در تمامی سطوح بخصوص در نشست های وزرای خارجه و سران این سازمان با صدور بیانیه ها و قطعنامه ها از مواضع جمهوری آذربایجان در مناقشه قراباغ حمایت کرده است. اما، واقعیت این است که حامی اصلی جمهوری آذربایجان در صدور قطعنامه ها و بیانیه های سازمان همکاری اسلامی در تایید مواضع باکو در بحران قراباغ، عربستان سعودی نبوده یلکه جمهوری اسلامی ایران بوده است.ایران مبتکر بسیاری از این قطعنامه ها بوده است و در دوره ای که روابط باکو و ریاض چندان توسعه نیافته بود تهران در حمایت از حقوق جمهوری آذربایجان در مساله قرا باغ ، در سازمان های منطقه ای و بین المللی و بخصوص در سازمان همکاری اسلامی پیشرو بود. اما، باکو و رسانه های وابسته به آن بدلایل سیاسی از بیان این رویکرد حمایتی ایران خودداری می کنند و برعکس، حمایت عربستان سعودی و ترکیه از مواضع باکو را بزرگنمایی می کند.

جمهوری آذربایجان در سال 2017 که به علت تداوم مقابله با فعالان اسلامی در داخل و خارج با انتقادات فراوانی مواجه بود کوشید با حمایت عربستان سعودی و با میزبانی بازی های همبستگی اسلامی از دامنه انتقادات بکاهد.اما مطبوعات منتقد نوشتند در زمان برگزاری مسابقات همبستگی اسلامی در باکو، سنن و فرهنگ اسلامی رعایت نشد. افتتاحیه و اختتامیه این بازی ها صرفا به تبلیغات نظام لائیک باکو و نشان دادن نمادهای قومی تبدیل شد.عدم بهره گیری مناسب باکو از نمادهای اسلامی در این بازیها و و پوشش نامناسب برخی از شرکت کنندگان بویژه از جمهوری آذربایجان ، باعث شد که این مسابقات نیز مانند نخستین دوره مسابقات اروپایی در باکو، با ابتذالاتی همراه باشد. در تبلیغات تلویزیونی افتتاحیه و اختتامیه بازی های همبستگی اسلامی در باکو، نمایندگان سعودی به طور ویژه نشان داده می شدند. همچنین در کنفرانس وزرای جوانان و ورزش کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در باکو در نیمه آوریل 2018، عربستان سعودی با هیاتی بزرگ حضور داشت که بنوشته برخی از مطبوعات باکو دلیل آن مقابله با پیشنهادهای سازنده ایران به این کنفرانس در امور جوانان جهان اسلام بود. چنانکه در همان زمان، روزنامه ینی مساوات چاپ باکو گزارش خود درباره این کنفرانس را با عنوان "غوغای عرب – عجم " در باکو منتشر کرد. در نتیجه همکاری باکو و ریاض در این کنفرانس، مقرر شد که پنجمین کنفرانس وزرای جوانان و ورزش کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی درعربستان سعودی برگزار شود.

در چارچوب تعاملات باکو و ریاض برای بهره گیری از نهادهای اسلامی بویژه در امور جوانان و گردشگری، در سال 2004 مجمعی تحت نام "مجمع جوانان سازمان همکاری اسلامی" در باکو با همکاری دو طرف تاسیس شد.در پی این تصمیم، رسانه های باکو اعلام کردند "مجمع جوانان سازمان همکاری اسلامی" موقعیت حقوقی سازمان بین المللی مرتبط با سازمان همکاری اسلامی را کسب کرده است. از آن زمان ، نشست های مختلفی در باکو و استانبول با نام نشست "مجمع جوانان سازمان همکاری اسلامی" تشکیل می شود که عمده مسایل مطرح در آنها موضوعاتی است که در چارچوب سیاست های تبلیغاتی باکو می گنجد و چندان ارتباطی با مسایل جوانان جهان اسلام ندارد. در سال های اخیر، ارتباط این مجمع  با فدراسیون ورزش های همبستگی اسلامی که اساسا تحت کنترل سعودی ها است، بسیار گسترده شده است. از جمله در کنفرانسی که در روزهای هفدهم تا نوزدهم آوریل 2018 با نام کنفرانس وزرای جوانان و ورزش کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در باکو برگزار شد، الشاد اسکندراف، رییس "مجمع جوانان سازمان همکاری اسلامی" و ترکی عبدالمحسن الشیخ، رییس فدراسیون ورزش های همبستگی اسلامی نقش عمده ای داشتند. بعدها رسانه های باکو خبر دادند که "استراتژی سازمان همکاری اسلامی در امور جوانان مسلمان" در همین نشست و با همکاری باکو و ریاض تدوین شد.

فعالان اسلامی در جمهوری آذربایجان معتقدند ریاض از روابط خود با باکو، برای پنهان کردن چهره ضد شیعی خود بهره می گیرد. نظام لائیک باکو نیز که به علت بازداشت گسترده فعالان اسلامی در سالهای اخیر بشدت تحت انتقادات داخلی و نهادهای حقوق بشری است،  می کوشد از این روند برای کاهش انتقادات استفاده نماید. جالب  آنکه در سال 2017 که به نام سال همبستگی اسلامی در جمهوری آذربایجان نامگذاری شده بود ، بیشترین فشارها و سرکوب ها ضد مردم مسلمان این کشور و فعالان اسلامی اعمال و قوانین جدیدی بمنظور ایجاد محدودیت و ممنوعیت در اجرای شعائر اسلامی وضع شد. این در حالی است که مردم مسلمان جمهوری آذربایجان از رویکرد باکو در ایجاد شرایط ویژه برای حضور عربستان سعودی که به توسعه وهابیت در این کشور می انجامد ، ناخرسند هستند .