IRIB World Service

در قسمت ششم از مجموعه مقالات گذار به نظم نوین بین المللی؛ جایگاه محور مقاومت در آن بررسی می شود.

گفتمان مقاومت در برابر گفتمان نظام سلطه شکل گرفته و درصدد به چالش کشیدن نظام سلطه و استقرار نظمی نوین و عادلانه در عرصه روابط بین الملل است. این گفتمان از حیث شرایط و بازیگران متفاوت از گفتمان نظام سلطه است. بستر حرکت در این جبهه خیزش و جنبش مردمی است. مردم فطرتاً صلح طلب و عدالت جو هستند و به یُمن ارتباطات و پیشرفت های فناورانه، از وضعیت یکدیگر در جوامع مختلف بیشتر آگاه شده و از سویی احساس تنفرعمومی نسبت به دولت های سلطه گر و در راس آن صهیونیسم بین الملل پیداکرده و به تقابل با آن ها برخاسته است. این گفتمان نظام سلطه گرایانه باقی مانده از دوران وستفالیا را به شدت به چالش کشانده و به گونه ای روابط بین الملل را بر پایه های جدیدی استوار کرده که چه به لحاظ ساختاری و چه به لحاظ مفهومی با گذشته تفاوت دارد؛ و موجب بیداری اسلامی و افزایش آگاهی ملت های تحت سلطه شده است.

ظهور نیروهای مقاومت و شکل‌گیری نمادهایی از جبهه مقاومت را می‌توان به‌عنوان نیروی تاثیرگذار بر معادله و موازنه قدرت نوظهور جهانی دانست. جبهه مقاومت در چارچوب نظام شبکه‌ای تلاش دارد تا زمینه‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی جدیدی را بازتولید کند. مقاومت اسلامی با الهام بخشی به روند بیداری اسلامی در منطقه، وضعیت نظام بین الملل را کاملاً دگرگون ساخته است.

محور مقاومت را می شود از دو دیدگاه تعریف کرد: در دید نخست، محور مقاومت یک ائتلاف ژئوپلیتیک منطقه ای، مرکب از مجموعه بازیگران دولتی از جمله ایران، عراق، فلسطین، سوریه و یمن و بازیگران غیردولتی از جمله حزب الله، انصارالله، حماس، حشدالشعبی، جهاد اسلامی است که منافع مشترک ملی و ایدئولوژیک دارند و تلاش می کنند با سیاست های مستقلانه و مقاومت محور خود، نظام سلطه با محوریت ایالات متحده آمریکا را به چالش بکشند.

با توجه به این تعریف درمقابل این محور، ائتلافی از قدرت های اقتدارگرا، استکباری و پادشاهی قرار دارد که منافع آن در تضاد با محور مقاومت تعریف می شود. تعریف دومی که می توان از محور مقاومت ارائه کرد، گفتمانی است.

علیرضا رضاخواه کارشناس ایرانی در حوزه غرب آسیا در این زمینه می گوید: در تعریف گفتمانی از محور مقاومت، گفتمان مجموعه ای از نشانه ها است که در یک فرآیند، فصل بندی نظام معنایی خاصی را شکل می دهند. گفتمان مقاومت، سلطه ستیزی و نفی استکبار و استبدادستیزی است. اما مهمترین وجوه گفتمان مقاومت ،عدالتخواهی ، حق طلبی، اسلام خواهی، صلح طلبی، عزت طلبی و اقتدار، استقلال طلبی،آزادیخواهی،معنویت-گرایی،عقلانیت گرایی،مصلحت گرایی و آرمان- گرایی در عین  واقع بینی است.

یکی از گروه های محور مقاومت که طی سالهای اخیر در مقابله با نظم سلطه و صهیونیسم جهانی ، پیشرو بوده است، حزب الله لبنان می باشد. اقدامات حزب الله لبنان به عنوان بخشی از محور مقاومت، در تسریع گذار منطقه به نظم نوین موثر بوده است. حزب الله با موضع گیریهای صریح و به موقع خود همواره جبهه مقاومت را مورد حمایت قرار داده است. کمک های حزب الله به گروه های مقاومت فلسطینی در مقابله با جنایات رژیم اسرائیل و همچنین کمک های این گروه در جهت تحکیم قدرت بشار اسد به عنوان حلقه اتصال مقاومت در برابر گروهای تکفیری و غرب نمونه هایی از سیاست های حمایتی حزب الله در تقویت جبهه مقاومت در برابر نظام سلطه بوده است.

یکی دیگر از کشورهای محور مقاومت سوریه است. دو رویکرد عمده در سیاست منطقه ای سوریه در رابطه با محور مقاومت از زمان حافظ اسد تاکنون نمایان است که عبارتند از: روابط استراتژیک با جمهوری اسلامی ایران و حمایت از مقاومت در برابر رژیم اسرائیل. در دوران بشار اسد سیاست خارجی دولت سوریه با همان سیاست های قبلی زمان حافظ اسد، ادامه یافت. عدم تمایل به سازش با رژیم صهیونیستی، حمایت گسترده از فلسطین و لبنان، حمایت از حزب الله و حماس از دوران حافظ اسد به بشار اسد انتقال یافته است. این کشور از جمله کشورهایی است که در خط مقدم مقابله با نظام سلطه و رژیم صهیونیستی و محور مقاومت قرار دارد. دولت سوریه از ابتدای ظهور جریان های مقاومت اسلامی راه دوستی با آن ها را در پیش گرفت و روابط مستحکمی با رهبران فعال و بالقوه مقاومت برقرار ساخت.

امیر ساجدی کارشناس ایرانی روابط بین الملل در خصوص نقش سوریه در محور مقاومت می گوید: همکاری گسترده سوریه با سایر اعضای محور مقاومت در جنگ ۳۳ و ۲۲ روزه با رژیم اسرائیل، کمک های ایران به حزب الله از راه سوریه و همچنین کمک های ایران و حزب الله به دمشق برای حفظ دولت قانونی بشار اسد در قدرت پس از بروز بحران داخلی در این کشور، عمق روابط استراتژیک محور مقاومت و سوریه در برابر نظام سلطه به سرکردگی آمریکا را نشان داده است. آمریکا هم به علت حفظ مسائل امنیتی در رابطه با رژیم صهیونیستی، خواهان سوریه ای ضعیف و منفعل است. بنابراین آمریکا و دیگر کشورهای هم پیمان منطقه ای نظیر ترکیه، عربستان سعودی و امارات به محض مشاهده اختلافات و تعارضات در سوریه، سعی در تحریک هرچه بیشتر معارضان دولت سوریه نموده اند.

حماس ضلع دیگر از محور مقاومت است که تلاش می کند زمینه را برای آزادسازی و رهایی ملت فلسطین از ظلم و جور رژیم صهیونیستی فراهم آورد. این جنبش در سال 1987 میلادی دو ماه پس از انتفاضه به وسیله شیخ احمد یاسین در غزه پایه گذاری شد. گروه حماس در برابر گروه فتح که بیشتر بر ملی گرایی عربی تکیه دارد بر پیروی از عقاید اسلامی تاکید  دارد و آزادسازی همه سرزمین فلسطین و برچیدن شهرک های یهودی نشین و رهایی قدس را هدف مبارزه خود اعلام کرده است. همچنین این جنبش، مبارزات مسلحانه را تنها راه نابودی کامل رژیم صهیونیستی و آزادی فلسطین می داند . پیروزی حماس در جنگ های 22 روزه، 8 روزه و جنگ 51 روزه در برابر رژیم صهیونیستی نمونه های بارزی از مقاومت جنبش حماس در برابر زیاده خواهی های نظام سلطه بوده است. حماس ارتباط نزدیکی با سایر اعضای محور مقاومت داشته و در درگیری هایی که با رژیم اسرائیل داشته همواره مورد حمایت مستقیم محور مقاومت قرارگرفته است. عملیات توفان الاقصی حماس علیه رژیم صهیونیستی در اکتبر 2023 ، حاکی از توان بالای حماس برای مقابله با نظم امریکایی در منطقه و کمک به تقویت جایگاه محور مقاومت در نظم نوین منطقه ای می باشد. نظم نوینی که در بستر آن چشم انداز زوال رژیم صهیونیستی بیش از گذشته از تسریع می شود . 

جنبش مردمی انصارالله یمن که از شیعیان زیدی هستند ضلع سوم مقاومت اسلامی در منطقه بشمار می روند انصارالله بعد از وحدت دو یمن شمالی و جنوبی با تأسیس حزب «الحق» موجودیت خود را اعلام کرد. تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان یمن به ویژه جنبش انصارالله عمیق است و در میان آنها تأکید بر آرمانهای انقلاب اسلامی مانند مبارزه با رژیم اسرائیل و استکبارستیزی به طور کامل مشهود است. از سوی دیگر، وجود تهدیدات مشترک برای ایران و جنبش انصارالله از جمله تهدیدات ناشی از نفوذ رژیم اسرائیل و همچنین مقابله با نقش آمریکا، موجبات گسترش همکاری دفاعی و مالی را بین این دو بازیگر فراهم کرده است.

محور مقاومت و به تبع آن بیداری اسلامی بیانگر بازگشت دین به عرصه روابط بین الملل است. دینی که نه تنها با ایدئولوژی غربی همخوانی ندارد بلکه این نظم را به چالش می کشد. محور مقاومت بزرگترین واکنش به عدم مشروعیت نظام سلطه مبتنی بر هژمونی آمریکا است. ارزش هایی که زمانی بدون چون و چرا جهان شمول و عام تلقی می شدند و در همه زمان ها و مکان ها معتبر تلقی می شدند اکنون در حال عقب نشینی و زوال هستند این ناشی از وجود هویت جدیدی در نظام بین الملل به نام محوز مقاومت است.