IRIB World Service

در بخش نهم مقاله، کارکرد مناقشه قراباغ در مناسبات باکو با ریاض را بررسی خواهیم کرد.

به لحاظ رسمی، باکو نقطه آغاز مرحله گسترش روابط خود با ریاض را سفر حیدر علی‌اف به عربستان سعودی می‌داند. حیدر علی‌اف، رئیس‌ جمهوری وقت جمهوری آذربایجان در 10 جولای 1994 در آغاز سفر خود به عربستان سعودی، وحدت دینی و مشابهت سنت های تاریخی را علت پاسخ مثبت خود به دعوت شاه سعودی برای سفر به ریاض اعلام کرد. حیدر علی اف با این تصور که عربستان سعودی نفوذ فراوانی در جامعه جهانی دارد، گفت: « پس از استقلال جمهوری آذربایجان، تلاش ‌هایی برای برقراری روابط با عربستان سعودی شده است. به علت اینکه این کشور در جامعه جهانی نفوذ زیادی دارد، با در نظر گرفتن وحدت دینی و مشابهت سنت ‌های تاریخی‌مان، من دعوت شاه عربستان سعودی را برای این سفر پذیرفتم».

حیدرعلی‌اف که سال ها با مسلک و مرام کمونیستی و الحادی زندگی کرده بود و نماینده نظام کمونیستی در جمهوری سوسیالیستی آذربایجان شوروی از اواخر دهه 1960 تا اوایل دهه 1980 بود، در دوره جدید حاکمیتش بر جمهوری آذربایجان، در ظاهر عقاید الحادی کمونیستی را کنار گذاشت. سعودی ها نیز که استفاده ابزاری از مراسم حج و تدارک حضور ویژه سران برخی کشورها را برای تامین مقاصد سیاسی شان در دستور کار خود دارند، شرایط را برای حضور ویژه حیدرعلی اف در کنار کعبه فراهم کردند. سعودی ها حتی با استفاده از بی اطلاعی مسئولان جمهوری آذربایجان، در شکل بستن لباس احرام حیدر علی اف و اعضای هیئت همراه وی نیز اعمال نظر کردند و اعضای این هیئت، لباس احرام خود را به شکل مورد نظر متولیان وهابی مکه، بستند.

رویکرد حیدرعلی اف در معرفی رژیم سعودی به مثابه مرکزیت جهان اسلام، در سال های بعد نیز ادامه داشت. حیدر علی‌اف در 7 ژوئن 2003  در دیدار با صالح بن حمید، رئیس مجلس مشورتی پادشاهی سعودی در باکو، از حمایت ریاض از مواضع باکو در مسئله قراباغ قدردانی و عربستان سعودی را «ریشه تمامی اسلامیت» توصیف کرد. یکی از اهداف حیدرعلی اف از «مرکز اسلام» معرفی کردن رژیم سعودی، جلوگیری از تقویت ریشه های اسلام اصیل در جمهوری آذربایجان بود. رویه علی اف در مرجعیت بخشیدن به رژیم سعودی، حتی موجب شکل گیری فرقه وهابیت در جمهوری آذربایجان شد که زیان های فراوانی را برای جمهوری آذربایجان و منطقه به بار آورده است. البته، حیدر علی اف این سیاست خود را در پوشش کسب حمایت عربستان سعودی از جمهوری آذربایجان در حل مناقشه قراباغ با ارمنستان پیش می برد. حیدر علی اف در بیان دستاورد خود از سفر به عربستان سعودی در 13 جولای 1994 گفت: «دولت عربستان سعودی و ملک فهد بن عبدالعزیز آل سعود، تجاوز ارمنستان به جمهوری آذربایجان را محکوم می‌کند».

در دوره حاکمیت حیدر علی‌اف، یکی از انگیزه‌ های دولت جمهوری آذربایجان در برقراری ارتباط با عربستان سعودی دریافت کمک ‌های مالی از ریاض تحت عنوان کمک برای آوارگان جنگ قراباغ بود. حیدر علی‌اف در 11 دسامبر 1997م در حاشیه نشست سران «سازمان کنفرانس اسلامی» (سازمان همکاری اسلامی) در تهران، با شاهزاده عبدالله بن‌عبدالعزیز، ولیعهد وقت عربستان سعودی دیدار و از کمک‌ های این کشور به آوارگان جنگ قراباغ قدردانی کرد. کسب حمایت عربستان سعودی در مسئله قراباغ و موضع‌گیری ‌هایی نظیر اعلام موضع حکومت عربستان سعودی در 11 آگوست 2002 در محکومیت انتخابات ریاست جمهوری خود خوانده قراباغ کوهستانی، موجب رضایت خاطر باکو شده بود. در چارچوب بهره گیری از مناقشه قراباغ برای توسعه مناسبات باکو – ریاض، در اقدامی نمایشی پنج نفر از معلولان جنگ قراباغ نیز در سال 1999 تحت عنوان معالجه به عربستان سعودی برده شده‌اند. البته کمک های عربستان سعودی به جمهوری آذربایجان در مناقشه قراباغ بسیار کمتر از کمک های ایران به جمهوری آذربایجان بود اما رسانه های آذری کمک های ناچیز عربستان سعودی را بزرگنمایی می کردند.

عربستان سعودی از مناقشه قرا باغ به عنوان دری برای نفوذ در داخل جمهوری آذربایجان و استفاده از دولت باکو برای مداخله در امور منطقه ای قفقاز استفاده کرده است. همچنین در راستای توسعه مناسبات باکو – ریاض با استفاده از بحران قراباغ، در سال 2005 ، دولت جمهوری آذربایجان 50 هزار دلار از عربستان سعودی برای مین‌زدایی و آماده کردن شرایط برای اسکان در مناطق باز پس گرفته شده از ارامنه دریافت کرد. باکو همچنین در 28 دسامبر سال 2002 ، برای ساخت مدارس در باکو هفت میلیون و سیصد و پنجاه هزار ریال سعودی وام از «بنیاد سعودی توسعه»“Saudi Fund for Development” (SFD)  دریافت کرد. در پوشش امور خیریه و کمک‌رسانی، از سال 1993 سازمان «نجات» عربستان سعودی نیز در جمهوری آذربایجان برای توسعه وهابیت فعالیت می‌کند. سازمان «نجات» در شهرستان «بردع» جمهوری آذربایجان شهرک چادری برای 8300 نفر و در سومقائیت اردوگاهی برای 2700 نفر دایر کرده بود و خدمات پزشکی آن را نیز بر عهده گرفته بود.

همچنین در چارچوب بهره گیری ریاض از بحران قراباغ، در اول فوریه 2006 ، حکومت عربستان سعودی برای مین‌ زدایی و جمع‌آوری مواد منفجره باقی مانده در شهرستان‌ های «تَرتَر» (Tartar) و « آقستافا» (Aghstafa)، 50 هزار دلار اختصاص داد.آقستافا از جمله مناطقی است که گروههای مسلح وهابی نظیر برادران جنگل در آنجا فعال هستند. اما، به اعتقاد کارشناسان سیاسی، مهم‌ترین انگیزه باکو از روابط با ریاض در این دوره، مشارکت شرکت نفتی عربستان سعودی در سرمایه‌گذاری‌ها برای استخراج نفت از دریای خزر بود که در دیدار 11 دسامبر 1997 حیدر علی‌اف با شاهزاده عبدالله نیز بر اهمیت آن تأکید شد. در 20 سپتامبر 1994، در قرارداد نفتی جمهوری آذربایجان با کنسرسیوم شرکت ‌های نفتی خارجی به شرکت «دلتا هس» ( Delta/Hess) عربستان سعودی نیز سهمی داده شد. در این قرارداد نفتی 8 میلیارد دلاری، منافع نفتی در جمهوری آذربایجان میان شرکت‌های انگلیسی، آمریکایی و اروپایی، ترکیه‌ای، روسی تقسیم شده بود. سهم دادن به شرکت نفتی «دلتا» عربستان سعودی در این قرارداد، حکایت از جایگاهی داشت که قدرت‌ های اصلی مسلط بر جمهوری آذربایجان برای عربستان سعودی در این جمهوری قفقازی در نظر گرفته بودند.

البته، حضور سعودی ها در بخش نفت و گاز جمهوری آذربایجان در سال های حاکمیت الهام علی اف بر جمهوری آذربایجان بطور جدی تری پیگیری شد. در چارچوب همکاری ‌ها و رایزنی ‌های جمهوری آذربایجان با عربستان سعودی در زمینه انرژی، در دوم اکتبر 2004 ، ناطق علی اف، وزیر وقت انرژی و سوخت جمهوری آذربایجان به عربستان سعودی سفر کرد و در اوج این مناسبات نفتی نیز در اوایل سال 2018، نمایندگی منطقه ای شرکت نفتی «آرامکو سعودی» در باکو افتتاح شد. این درحالی است که نه تنها در این سال ها هیچ راه حلی برای بحران قراباغ یافته نشده است، بلکه این بحران پیچیده تر و لاینحل تر از هر زمان دیگری شده است و نقش مراکز وهابی و بخصوص سعودی ها در زمینه  گسترش وهابیت در جمهوری آذربایجان و پیچیده تر ساختن ملاحظات امنیتی این کشور و منطقه قفقاز نیز به وضوح قابل مشاهده است.

ولی کوزه گر کالجی، پژوهشگر حوزه آسیای مرکزی و قفقاز و عضو شورای علمی موسسه مطالعات ایران و اوراسیا، در این باره می گوید: «عربستان سعودی از منظری دینی و البته با ملاحظات جدی سیاسی و ژئوپلیتیکی به ویژه در رابطه با ایران ، ظاهرا به حمایت از باکو در منطقه قفقاز روی آورده است  حمایت سیاسی و معنوی عربستان سعودی از پیگیری بحران قراباغ از سوی دولت جمهوری آذربایجان در سازمان همکاری اسلامی و شورای امنیت، از اهمیت فراوانی برای باکو برخوردار است. ضمن اینکه طی سال های اخیر مناسبات عربستان سعودی و جمهوری آذربایجان به صورت قابل توجهی گسترش یافته است. شاید نقش کشوری چون عربستان سعودی در معادلات منطقه ای قفقاز طی ٢٥ سال گذشته چندان قابل توجه و اعتنا نبود و عمدتاً به گسترش وهابیت در منطقه قفقاز شمالی معطوف و محدود بود، اما شرایط کنونی منطقه غرب آسیا که تقابل عربستان سعودی و ترکیه را با ایران و روسیه در صحنه تحولات سوریه به همراه داشته است، احتمال کشیده شدن این تقابل از منطقه غرب آسیا به منطقه قفقاز و ایجاد بی ثباتی و بحران در پشت مرزهای جغرافیایی ایران و روسیه را نیز می تواند به همراه داشته باشد.»

بسترهای مناقشه خیز در قفقاز ، امکان انتقال محل جنگ وهابی ها از سوریه و عراق به قفقاز را فراهم کرده است. شروع بازگشت چند هزار داعشی قفقاز از سوریه و عراق به قفقاز و آسیای مرکزی و بخصوص جمهوری آذربایجان در کنار مطرح شدن جدی مطامع ریاض و محمد بن سلمان، برای بازی های خطرناک منطقه ای، عواملی است که می تواند عواقب نزدیکی بیش از حد باکو به ریاض را بیش از حد تصور وخیم کند. در واقع از ابتدای شعله ور شدن مناقشه قراباغ، خاندان سعودی با نزدیک شدن  به دولت باکو درصدد گشایش دری برای نفوذ و مداخله در امور داخلی جمهوری آذربایجان و امور منطقه ای قفقاز بوده اند. از جمله نتایج ملموس آن گسترش وهابیت در بخش هایی از این منطقه است.