IRIB World Service

در قسمت دوم از مقالات افغانستان اصلی ترین کانون تولید مواد افیونی در جهان

اکثر جهانیان، افغانستان را به عنوان سرزمین تریاک و کشت آن می شناسند اما مناسب است بدانیم تا دهه 1990 میلادی، کانون اصلی تولید تریاک و هرویین جهان در منطقه مثلث طلایی - برمه، لائوس و کامبوج / تایلند - مستقر بود و تا این زمان شبه نظامیان مخالف دولت مرکزی افغانستان، از مقادیر ناچیز تریاک تولید شده در مزارع کوچک، هزینه مبارزه با نظامیان شوروی را تامین می‌کردند. نقشه کشت خشخاش در افغانستان تا پیش از سال 1994 نشان می‌دهد که پایگاه اصلی کشت خشخاش در جوار مرز شرقی این کشور بود و غرب افغانستان یک منطقه پاک محسوب می‌شد. اما بعد از روی کار آمدن طالبان در افغانستان در سال  1994 (دوره اول سیطره طالبان) و البته تا پیش از دستور تاریخی ملاعمر برای توقف کشت خشخاش در ژوییه 2000، دولت طالبان به تسهیلگر تجارت تریاک و هرویین افغانستان تبدیل شد و میزان زمین‌های زیر کشت خشخاش در افغانستان طی 6 سال حکمرانی «امارت اسلامی» با افزایش 11 هزار هکتاری، به 82 هزار هکتار رسید. اما این روند با فتوای رهبر وقت طالبان، در مقطع بسیار کوتاهی قطع گردید به طوری که آمار سال های 2000 و 2001 سطح زیر کشت را زیر ده هزار هکتار می دانند تا اینکه امریکا و کشورهای هم پیمان آن، به بهانه حمله تروریستی 11 سپتامبر 2001، به افغانستان حمله کردند و این کشور را به اشغال خویش درآوردند.

بعد از حمله امریکا به افغانستان در اکتبر 2001، میزان و نقشه جغرافیایی مناطق کشت خشخاش در افغانستان کاملا تغییر کرد چراکه به دنبال استقرار طالب‌های مخالف دولت مرکزی در جنوب غرب، شمال غرب و جنوب افغانستان، نیمه غربی افغانستان به یک کشتزار وسیع خشخاش، انبار نگهداری تریاک و آزمایشگاه تولید هروئین تبدیل شد و این امر باعث شد تا برای نخستین بار در افغانستان، در سال ۲۰۰۹ ، سطح کشت خشخاش به ۲۰۹ هزار هکتار برسد و در ادامه این روند در سال ۲۰۱۴ این آمار به ۲۲۴ هزار هکتار و در سال  2017 به رقم باور نکردنی 328 هزار هکتار سطح زیر کشت و  تخمین تولید ۹ هزار تن تریاک برسد. برای مقایسه این آمار با سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان در سال 2001 و قبل از تجاوز امریکا و همپیمانانش به این کشور، مناسب است بدانیم در سال 2001 سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان تنها 7606 هکتار (7 هزار و 606 هکتار) برآورد شده که تقریبا «یک چهل و سوم» از 328000 هکتار برآورد شده در سال 2017 را شامل می شود. بعلاوه در همین زمان، یعنی در سال 2001 برداشت تریاک تنها 33 تن بود که این رقم در سال 2017 به رقم باور نکردنی 9 هزار تن رسید.

در ادامه این روند و بر اساس گزارش سازمان ملل؛ برداشت تریاک در سال ۲۰۲۱ که در ژوئیه انجام شد، پنجمین سال متوالی را با تولید در بالاترین حد تاریخی بیش از ۶ هزار تن رقم زد .

مناسب است بدانیم در دو دهه اخیر، ورود فناوری های نوین و استفاده از بذرهای پر محصول برای تولید تریاک، کشت تریاک در افغانستان را پربارتر نموده به طوری که تولید تریاک به طور متوسط به بیش از ۲۷ کیلو گرم در هر هکتار رسیده است. این موضوع باعث شده تا ۸۳ درصد تولید جهانی تریاک به کشور افغانستان اختصاص داشته باشد. بدینسان ثمره اشغال افغانستان توسط کشورهای به ظاهر ابرقدرت جهان منتج به این شد که اگر تولید تریاک در این کشور در سال 1980، حدود 200 تن در سال بود در نتیجه بی توجهی جامعه جهانی و در سایه ناامنی و عدم ثبات سیاسی، تولید و قاچاق تریاک تنها طی سه دهه، 29 برابر شود و در ادامه و بنا بر آمار در سال 2021 این آمار حدود 6800 تن یعنی بالغ بر 34 برابر ابتدای دهه 80 میلادی گردد.                                        

 این آمار به خوبی گویای پیامد تأسف بار ناامنی و بی ثباتی سیاسی برآمده از چندین دهه اشغال این کشور توسط قدرتهایی چون شوروی و امریکاست. پیامدی که دود آن به چشم همه مردم جهان بویژه کشورهای اروپایی و امریکایی که مصرف کنندگان عمده مواد مخدر هستند می رود. این آمارها نشان می دهد ایران که در صف نخست مبارزه و پیکار با مواد مخدر است، چقدر راه دشوار و پرهزینه ای را در مقابل بی تفاوتی و بی مسئولیتی کشورهای جهان در قبال مواد مخدر طی کرده و در پیش دارد.

مواد مخدر تولید شده در افغانستان از طریق چندین مسیر مختلف به بازارهای اصلی اش در اروپا، آسیا و آفریقا می رسد. مسیر بالکان، کشورهای اروپای مرکزی و غربی را تأمین می کند. مسیر جنوبی مانند قیف است که از طریق ایران یا پاکستان به منطقه خیلج فارس، آسیا، آفریقا و اروپای غربی و مرکزی ارتباط ایجاد میکند. مسیر شمال نیز از طریق کشورهای همسایه آسیای مرکزی به روسیه، و دیگر کشورها ارتباط برقرار میکند.

بدینسان مواد افیونی تولید شده در افغانستان، تا به اروپا برسد باید از مرز سه همسایه غربی (ایران)، جنوبی(پاکستان) و شمالی(کشورهای آسیای میانه) گذر کند. مسیر شمال شامل مرز و محورهای غیرقانونی تاجیکستان، ازبکستان، روسیه و چین است و البته مسیر نسبتاً گران و ناامنی برای قاچاق مواد محسوب می‌شود. در مسیر جنوب، محموله مواد مخدر افغانستان از پاکستان به هند و سپس به آفریقا می‌رود تا از طریق آب‌های آزاد به اروپا برسد. در مسیر «بالکان» به مقصد اروپا، به دلیل طول مسافت و تعداد بازارها در کشورهای بین راه، حجم محموله‌های مواد مخدر بسیار سنگین‌تر است و بنابراین مسیر بالکان، مهم‌ترین و پردرآمدترین مسیر ترانزیت مواد و جرایم سازمان‌یافته جهان به شمار می‌آید.

21 کشور از ابتدا تا انتهای مسیر بالکان از مواد افیونی افغانستان تغذیه می‌شوند؛ ترکیه (آغاز مسیر از ابتدای مرز مشترک ایران و ترکیه) آلبانی، مجارستان، کرواسی، صربستان، مقدونیه، بلغارستان، یونان و مونته‌نگرو مهم‌ترین مسیرهای ترانزیت هستند و بازارهای اصلی در کشورهای فرانسه، انگلستان، اتریش، بلژیک، جمهوری چک، دانمارک، ایتالیا، کوزوو، اسپانیا، اسلوونی، لوکزامبورگ، لهستان و پرتغال مستقر است. اهمیت این بازار پرجمعیت برای شبکه تولید مواد افیونی افغانستان از تمام کشورهای جهان بیشتر است و کشور ایران آغاز این مسیر پرجمعیت، پرتردد و پر جاذبه ترانزیت مواد مخدر به قاره اروپا محسوب می شود لذا اگر ایران که سالانه صدها تن از این مواد را کشف و ضبط می کند، چنانچه در ورودی این مسیر، اندکی مماشات در قبال قاچاقچیان به خرج دهد، فاجعه غیر قابل باوری در اروپا اتفاق خواهد افتاد.

سردار محمد مسعود زاهدیان، معاون بین الملل ستاد مبارزه با مواد مخدر ایران در این خصوص می گوید: «اگر ایران فقط ۲۰ دقیقه مرز‌هایش را باز بگذارد تا مواد مخدر عبور کند اروپا در برابر این معضل زانو خواهد زد و مستأصل خواهد شد. چرا که کشف مواد مخدر با این وسعت و مقدار بالا که در مرز‌های ورودی کشور ایران کشف می‌شود، اگر وارد کشور‌های اروپایی شود، اروپا برای جمع آوری گَرم گَرم آن باید اقدام کند و از جیب هر اروپایی، یک گِرم مواد درآورد و این میزان از توانایی کشورهای اروپایی خارج است.» این گفتار به خوبی گویای اهمیت ایران در مبارزه بی امان با مواد مخدر به نفع همه کشورهای دنیاست در حالیکه بسیاری از کشورهای غربی به جای کمک به ایران در عرصه مبارزه با مواد مخدر، ایران را تحریم کرده و یا در همراهی با دولتهای استعمارگر از تلاشی فروگذار نمی‌کنند. ایران در عرصه مبارزه با مواد مخدر تجهیزات و امکانات فراوانی را در مرز‌ها و مسیر‌های ترانزیتی مستقر و هزینه‌های گزافی را پرداخت می کند اما کمک‌های سازمان ملل و دیگر کشور‌ها بسیار محدود است و  این کشورها به جای حمایت، بعضاً ایران را تحریم می‌کنند و اجازه ارسال ابزار و قطعات لازم را به این کشور نمی دهند.