تروریسم دارویی امریکا(1) حق دسترسی به دارو در قواعد حقوق بین الملل
مقاله «تروریسم دارویی امریکا» با توجه به تحریمهای دارویی و مسئلهی حق دسترسی به دارو در حقوق بینالملل بشر و حقوق بشردوستانه با ابتیاء از پژوهش «تحریم ها و محدودیت های دارویی در ایران از منظر حقوق بین الملل» نگاشته شده است.
بی تردید حق دسترسی به دارو یکی از حقوق مسلم بشر است چرا که بر تمامیت جسم و جان انسان تاثیر می گذارد. البته به طور خاص در کنوانسیون های حقوق بشری، به حق دسترسی به دارو اشاره نشده و لذا باید از مفاهیم و مضامین موجود برای اثبات این موضوع استفاده نمود. حقوق بشر به حقوقی اطلاق می شود که مربوط به ذات انسان است و لذا قابل انتقال و سلب نبوده و جدا از طبیعت انسان و حیثیت و شرافت او نمی تواند باشد. همچنین حقوق بشر جهانشمول بوده و به مرزهای جغرافیایی، تابعیت، زمان، مکان و نژاد خاص محدود نمی باشد. این حقوق ذاتی است و هرگز نیازی به این نیست که حقوق مذکور از سوی دولت ها یا هر نظام حقوقی دیگری به رسمیت شناخته شود چرا که تقاضای به رسمیت شناختن حقوق بشر ارزش این حقوق را تا حد حقوق قانونی پایین میآورد و دولت را به منبع حقوق بشر تبدیل می کند و منجر به انکار آن می شود.
اهمیت حق بر سلامتی و اثرات قابل توجه بیماری ها بر سلامتی انسان ها تا آنجاست که نقض این حق به منزله نقض امنیت بین المللی محسوب می شود و با آنکه حق دسترسی به دارو Access to Medicine در اسناد بین المللی حقوق بشری به طور مستقل و صریح مورد اشاره قرار نگرفته است، حقی بنیادین و یکی از عناصر اصلی در تحقق حق بر سلامت قلمداد می شود. بر اساس حق دسترسی به دارو، هر فردی حق دارد در مواقع ابتلا به بیماری، به داروهای اساسی Essential Drugs از قبیل واکسن ها، آنتی بیوتیک ها، کپسول ها و محلول های تزریقی و خوراکی در هر زمان و مکان دسترسی داشته باشد. دارو در پیشگیری، درمان و کنترل بیماری های فراگیر Epidemic ، بومی محلی Endemic و بیماری های حرفه ای و شغلی Occupational Diseases نقش چشمگیری دارد و از این حیث، عاملی مهم در تحقق حق بر سلامت به شمار می رود.
بدون شک، مراقبت های بهداشتی، ضروری و در اختیارداشتن این امانات، عنصری مهم در تحقق حق بر سلامتی هستند و هرگاه از سلامتی صحبت میشود، اولین و ابتدایی ترین مفهومی که از آن به ذهن متبادر میشود، دسترسی به مراقبت های بهداشتی و مراکز بهداشتی و درمانی است. در رابطه با سلامتی باید میان دو مفهوم «حق بر سالم بودن» و «حق بر سلامت» تفکیک قائل شد. حق بر سلامتی به معنای حق بر سالم بودن نیست. سالم بودن به فقدان بیماری دلالت دارد، اما حق بر سلامتی فراتر از صرف نبود بیماری است و دارای ابعاد مختلف جسمی، روانی و اجتماعی است؛ حقی است که مستلزم برخورداری از فرصتهای برابر برای همه است تا بتوانند از امکانات، تسهیلات، خدمات و شرایط لازم برای تحقق این استاندارد برخوردار شوند.
یکی از مولفه های حق برسلامت این است که حقی فراگیر و عام الشمول است؛ هرگاه از سلامتی صحبت می شود، اولین و ابتدایی ترین مفهومی که از آن به ذهن متبادر می شود، دسترسی به مراقبت های بهداشتی و مراکز بهداشتی و درمانی است. بدون شک مراقبت های بهداشتی اولیه و ضروری و در اختیار داشتن این امکانات، عنصری مهم در تحقق حق بر سلامتی هستند، اما در کنار آنها عناصر دیگری نیز وجود دارند که از آنها تحت عنوان «بنیادهای تعیین کننده سلامتی» یاد می کنند. از جمله این بنیادها میتوان به غذای کافی و مقوّی، محیط زیست سالم و پاک، آب آشامیدنی بهداشتی و سالم، محیط کاری ایمن و دسترسی به داروهای اساسی اشاره کرد.
بنابر آنچه گفته شد، حق بر سلامت به عنوان یک حق ذاتی به این معناست که هر کس حق دارد تا به بالاترین استاندارد سلامت فیزیکی و روانی دستیابی داشته باشد و این حق تمام خدمات پزشکی، بهداشت عمومی، غذای کافی، مسکن مناسب، محیط کار سالم و محیط زیست پاک را در برمی گیرد. وجود ابعاد مختلف برای سلامتی، حوزه های گوناگون مرتبط با سلامتی و عوامل متنوع تاثیرگذار بر آن، موجب دشواری تعریف حق مزبور شده است. دولت ها برای تامین امکان یک زندگی سالم ملزم به اتخاذ اقداماتی در حوزه های وسیعی می باشند که برخی از این تعهدات، مستلزم اقدامات فوری و برخی دیگر در طول زمان، باید تحقق پیدا کنند.
به طور کلی اگر بخواهیم مؤلفه هایی را برای حق بر سلامتی ذکر کنیم، باید به چهار مؤلفه ی اساسی اشاره کرد:نخست؛ حق بر سلامتی حقی فراگیر و عام الشمول است. دوم؛ حق بر سلامتی متضمن یکسری آزادیهاست؛ در این مفهوم آزادی به این مـعناست کـه هیچ کس نباید بدون رضایت خـود تحت انجام آزمایش هـا یا مـعالجات پزشکی اجباری قرار گیرد.سـومین مولفه حق بر سلامتی، شـامل اسـتحقاقات Entitlements فـردی اسـت ؛ انسـان حـق دارد کـه در محـیط و جامعه ای سالم و امـن زنـدگی کنـد، چـرا کـه برخـورداری از محـیط زنـدگی و اجتمـاع سـالم، لازمه ی رشد بالنده انسان است. دولت هـا مـوظف هستند تا حد امکـان محیطـی سـالم را فـراهم کنند تا شهروندان آنها بتوانند در چنین محیطی، حیاتی همراه با سلامتی و رفاه داشته باشـند.
چهارمین و آخرین مولفه حق بر سلامتی، رعایت اصل عدم تبعیض و انصاف در توزیع مناسب و عادلانه ی امکانات و خدمات بهداشتی است که نقش مهمی در نیل به اسـتاندارد بـالاتر سلامتی دارد. اصل منع تبعیض، از اصول بنیادین در نظام بین المللی حقوق بشر است و هـمانگونه کـه در مــاده ی (٢) میثـاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (1966) هـم اشـاره شـده اسـت، دولت های عضو باید حقوق مندرج در میثاق را بدون تبعیض از هر حـیث برای همه تضمین کنند.
«پل هانت» Paul Hunt گزارشگر اسبق موضوع حق بـر عـالیترین استاندارد سلامتی، در گـزارش خـود بـه شورای حقوق بشر اظهار داشته که «در مرکز ثقل حق بر سلامتی، سیستم بهداشتی که شامل 6 عنصر مؤثر و یکپارچه است متضمن مراقبت های بهداشتی و عناصر اصلی سلامتی است. این عناصر شامل: ١- خدمات بهداشتی ٢- نیروی کار متخصص ٣- سیستم اطلاعات بـهداشت و درمان ٤- محصولات دارویی ٥- تأمین مالی بخش بهداشت و ٦- مدیریت ، راهبری و نظارت است. بدون وجود چـنین سـیستمی، عالیترین استاندارد قابل حصـول سـلامتی محقـق نخواهـد شـد».
از این منظر میان تحریم های دارویی چه به صورت مستقیم یا تحریمهای مالی که منجر به عدم امکان خرید دارو و در نتیجه عدم دسترسی به دارو می شود، نقض حقوق بشر و در راس آن نقض حق بر سلامتی است. چنانچه تحریم های یکجانبه آمریکا علیه ایران موجب عدم دسترسی برخی از بیماران ازجمله بیماران پروانه ای Epidermolysis bullosa به دارو شده است.
