IRIB World Service

در قسمت پنجم مجموعه متون «تشدید اسلام هراسی در اروپا»، نحوه بازنمایی مسلمانان در رسانه‌های اروپایی بررسی خواهد شد.

رسانه‌های سنتی و نوین در بازنمایی اسلام هراسی در اروپا نقش قابل ملاحظه‌ای دارند. نقطه مشترک اغلب این رسانه‌ها، ارائه تصویری مخدوش،‌ غیرعقلانی، خشن و هراس‌آور از اسلام و مسلمانان است. رسانه‌های غربی در پوشش‌های خبری خود نوعی پیش داوری دارند و در آن همه مسلمانان را افراطی و به عنوان یک تهدید نشان می‌دهند. الیزابت پول در دایرةالمعارف مطالعات قومی و نژادی با مطالعه مقالات روزنامه‌های انگلیسی بین سال‌های 1994 تا 2004 به این نتیجه رسیده  که رسانه‌ها اغلب در پی نمایش تصویری منفی از مسلمانان هستند که در نتیجه این تصاویر، مسلمانان یک تهدید و دشمن برای ارزش‌های غربی محسوب می‌شوند.

رسانه‌های غربی در بازنمایی مسلمانان به عنوان تهدیدی برای ارزش‌های اروپایی از شگردهای متعددی استفاده می کنند. هتاکی مستقیم رسانه‌ای به اسلام و مسلمانان پس از 11 سپتامبر طی گزارش‌ها و تصاویر مختلف، شگرد اصلی این رسانه‌ها محسوب می شود که اوج آن در انتشار کاریکاتورهای موهن روزنامه جیلاند پوستن دانمارک در سپتامبر 2005 مشاهده شد. رسانه‌های غربی با انتخاب و کنارهم چیدن تصاویر و تفاسیر خاص برای ایجاد برداشت‌های جهت‌دار به دنبال نشان دادن چهره‌ای منفی از اسلام و مسلمانان هستند. یکی دیگر از این شگردها،‌ ارائه تفاسیر جهت دار و سیاه درباره اسلام و مسلمانان با استفاده از چهره‌های ظاهرا مسلمان ضد دین است. این افراد مسلمان، دیدگاه منتقدانه به اسلام دارند. استفاده از تجارب مسلمانان سابق برای اسلام هراسی از دیگر رویکردهای رسانه‌های غربی است. به عنوان مثال، در هلند «آیان حرسی علی»، زن مسلمان سومالیایی، بعد از ارتداد از اسلام و تبلیغ علیه اسلام با ابزار رسانه به چهره‌ای ملی تبدیل شد.

گروه‌های قدرتمند با تسلط بر جریان اصلی رسانه‌ها به شکل هوشمندانه از ‌روش‌ها و ابزارهای متنوعی در انتقال پیام و اقناع مخاطب بهره می برند. رسانه ها، مفاهیم قدیمی و عامیانه نژادپرستی و اختلافات آشکار مذهبی کنار گذاشته شده و در مقابل، پیام خود را به شکل باورپذیر و توجیه‌پذیر به مخاطب ارائه می‌دهند. برای مثال، مسئله‌ای که امروزه در بحث اسلام‌هراسی در رسانه‌های غربی مطرح می‌شود، تأکید بر تمایزها و تفاوت‌های مسلمانان با جامعه میزبان است که پس از روشن کردن تفاوت‌ها، تلاش می‌کنند ارزش‌ها و ویژگی‌های فرهنگی ـ مذهبی خود را در جایگاهی برتر و ارزش‌ها و ویژگی‌های فرهنگی ـ مذهبی مسلمانان را در مرتبه‌ای پایین‌تر قرار دهند. به عبارت دیگر، پس از تمرکز روی اختلافات، در مرحله بعد، اقدام فرهنگ‌ها و ارزش‌های غربی را به عنوان معیار معرفی می‌کنند. پیامد چنین گفتمانی، مخالفت و بیگانه‌انگاری سایر فرهنگ‌ها و ارزش‌هاست.

رسانه‌ها نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش اسلام‌هراسی ایفا می‌کنند. پژوهشگری به نام «بن»(Benn) در کتاب «زنان مسلمان در جامعه انگلیس» معتقد است: دشمنی و خصومت ضد اسلام در پیوند نزدیک با تصاویری از مسلمانان است که در رسانه‌ها به نمایش در می‌آید و در آن مسلمانان وحشی، بدوی، غیرمتمدن و بی‌فرهنگ معرفی می‌شوند. رسانه‌ها با استفاده از منابع مالی قابل ملاحظه و شبکه‌های متنوع، تصویری نامناسب از اسلام به افکار عمومی ارائه می‌دهند. در همین حال، هر چند مسلمانان تلاش می‌کنند این تصویر نادرست را تصحیح کنند و به نوعی با این تصویر مقابله کنند، با توجه به سلطه جهانی رسانه‌های غربی، عموماً تلاش‌های آنها بی‌فایده یا کم فایده بوده است.

ارائه تصاویر مغرضانه و منفی علیه مسلمانان به یک امر رایج در رسانه‌های غربی تبدیل شده است. به اعتقاد پژوهشگری به نام کوربین(Corbin)، مطالعات مختلف نشان می‌دهد، رسانه‌ها هنگام گزارش در مورد اقدامات تروریستی انجام شده توسط مسلمانان به‌طور یکپارچه از عباراتی مانند «بنیادگرایی اسلامی»، «افراط‌گرایی اسلامی» و «رادیکالیسم اسلامی» استفاده می‌کنند. اما این رسانه ها، هنگام گزارش اقدامات تروریستی انجام شده توسط غیرمسلمانان، به جای استفاده از «تروریسم داخلی» تمایل دارند توصیف‌های محتاطانه‌تری مانند «نفرت جنایتکارانه» را انتخاب کنند. یافته‌های پژوهشگری به نام نیکرسون (Nickerson) تأیید می‌کند، «غالب رسانه‌های خبری از تصاویر مغرضانه و منفی استفاده می‌کنند. به گونه‌ای که تعصبات فعلی علیه مسلمانان را تقویت می‌کنند، حتی زمانی که مسلمانان خودشان قربانیان هستند». ترویج غیریت، یکی دیگر از اقدامات اسلام هراسی رسانه‌های غربی است. به اعتقاد پژوهشگری به نام آلن(Allen)،‌رسانه‌ها غیریت را تقویت می‌کنند و اسلام را «عمیقاً متفاوت» گزارش می‌کنند.

در رسانه‌های غربی، اخبار و تحولات مربوط به خشونت و ترور در ارتباط با کنش سوژه‌ها در جهان اسلام و ایران از ارزش بالایی برخوردارند. به اعتقاد ناظران، در حال حاضر،‌ اسلام و فعالیت‌های مسلمانانی خاص، در رسانه‌های غربی  دارای ارزش خبری بالایی هستند. نگارندگان کتاب «مسلمانان و رسانه‌های خبری» معتقدند: پس از حملات مشکوک 11 سپتامبر 2001 علیه آمریکا، مسلمانان عموماً در تصویرسازی‌های رسانه‌‌‌ای، جایی را اشغال کرده اند که پیش از آن کمونیست‌ها اشغال کرده بودند. تصویر غالب «مسلمانان خشن»، فقط در روزنامه‌ها و تلویزیون بازتولید نشده‌ است، بلکه به عنوان بازنمایی «دیگران مسلمان» در فرهنگ پاپ، هنر، موسیقی، ادبیات، کتاب‌های درسی مدارس، گفتمان عامه و به اشکال مختلف بازی‌های کامپیوتری تولید شده‌ است. ممکن است برخی مسلمانان واقعا چنین خصایصی داشته باشند، اما این کاملا نادرست است که گفته شود اغلب مسلمانان این گونه‌اند.

به طور کلی می توان گفت نقشی که رسانه‌ها، احزاب سیاسی بیگانه ستیز و برخی از سیاستمداران تندرو و نیز برخی از اندیشمندان و نخبگان فکری در اروپا در گسترش اسلام هراسی و در نهایت اسلام ستیزی در این قاره داشته‌اند قابل توجه است. لذا فعالیت این گروه‌ها در جوامع اروپایی در تشدید پدیده اسلام هراسی و اسلام ستیزی تأثیر بسزایی در افکار عمومی جوامع خود بر جای گذارده است که منجر به ایجاد شرایط سخت و نامناسب برای برخی از ساکنان مسلمان در جوامع اروپایی شده است. بیشتر رسانه‌های غربی از حوادث پس از 11 سپتامبر برای اهداف سیاسی خود بهره‌برداری می‌کنند. این رسانه‌ها، اسلام را در شکل «رادیکالیسم»، «بنیادگرایی» و «افراط‌گرایی» نمایش می‌دهند. روشن است در محیطی که رسانه‌ها نقش محوری دارند، تصاویر، واقعیتی فراتر از حقیقت می‌یابند. غرب بر اساس تجربه‌های جنگ‌های جهانی و دوران جنگ سرد در تبلیغات و انتقال پیام‌، توانایی بیشتری دارد و آن را علیه مسلمانان به کار می‌گیرد.