IRIB World Service

در قسمت هفتم از مجموعه مقالات اهداف و پیامدهای جنگ دوم قراباغ، اهداف روسیه در پروژه جنگ دوم قراباغ بررسی می گردد.

روسیه به عنوان یکی از قدرت های همسایه منطقه قفقاز جنوبی، تاکنون مذاکره کننده و میانجی اصلی میان جمهوری آذربایجان وارمنستان بوده است. بیشتر تحلیل­ ها، درباره رویکرد روسیه به مناقشه قراباغ طی سه دهه گذشته، بر این دلالت می کند که روسیه خواهان حفظ وضعیت «نه جنگ و نه صلح» بین باکو و ایروان بوده است و روسیه سعی می کند میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان توازن نظامی برقرار شود. با وجود این بنظر می رسد در جریان جنگ دوم قراباغ،  این رویکرد روسیه، دچار تغییراتی گردید. 

می ­توان اهداف اصلی روسیه در جنگ دوم قراباغ را در هشت موضوع خلاصه کرد. هشدار به رویکرد غرب گرایانه نیکول پاشینیان نخست وزیر ارمنستان، حفظ بازار تسلیحات منطقه، حفظ نفوذ در طرفین جنگ، ممانعت از ورود غرب و ناتو به قفقاز، تلاش برای کریمه سازی قراباغ، مدیریت بازی های ژئوپلیتیکی ترکیه و رژیم صهیونیستی، جلوگیری از صدور تهدید به درون مرزهای روسیه و تأمین امنیت انرژی، 8 هدف اصلی روسیه در جنگ دوم قراباغ بودند. در ادامه متن، 4 هدف روسیه را بررسی می کنیم و در متن بعدی 4 هدف باقی مانده را بررسی خواهیم کرد.  

یکی از اهداف روسیه در جنگ دوم قراباغ، تنبیه دولت غرب گرای نیکول پاشینیان در ارمنستان بود که توسط تحلیل­گران زیادی اشاره شده است.

دکتر داریا ایساچنکو (Daria Isachenko)، پژوهشگر مسائل روسیه می‌گوید: «پاشینیان نخست وزیر ارمنستان، در سال 2018 در نتیجه اعتراضات مردمی به قدرت رسید. از دید روسیه، این تغییر رژیم نتیجه انقلاب رنگی به رهبری غرب بود که برای تخریب نفوذ روسیه در ارمنستان طراحی شده بود».

دکتر والری مودبادزه (Valeri Modebadze)، استاد روابط بین الملل دانشگاه گرجستان نیز می گوید: «پاشینیان قصد داشت اتکای ارمنستان به روسیه را کاهش دهد. این اقدامات ضد روسی، خشم پوتین را برانگیخت و زنگ خطر را در کرملین به صدا درآورد. کرملین می ­خواهد روند را معکوس کند و سیاستمداران طرفدار روسیه را در ارمنستان به قدرت برساند».

گوینده 2:

حفظ بازار تسلیحات در منطقه قفقاز جنوبی هدف دیگر روسیه است. مؤسسه بین ­المللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI) تخمین می ­زند که طی دهه 2020-2011، روسیه بزرگترین صادر کننده سلاح به ارمنستان و جمهوری آذربایجان بوده است. طی سالهای اخیر ترکیه و رژیم صهیونیستی تلاش کرده اند تا جایگاه روسیه در فروش تسلیحات به کشورهای قفقاز بویژه به جمهوری آذربایجان را تصاحب نمایند .

طی دهه 2020-2011، تسلیحات ارسالی روسیه به ارمنستان شامل نفربرهای زرهی، سیستم ­های دفاع هوایی و  موشک انداز و تانک بود که از  آنها در جنگ دوم قراباغ استفاده شد. در مقابل، تجهیزات روسیه به جمهوری آذربایجان شامل خودروهای زرهی، سیستم های دفاع هوایی، بالگردهای ترابری و رزمی، توپخانه، چند موشک­ انداز و تانک بود. این سلاح ­ها نیز در جنگ 2020 در قراباغ استفاده شد.

ارمنستان میزبان پایگاه های نظامی روسیه است و تنها عضو کنونی «سازمان پیمان امنیت جمعی» (Collective Security Treaty Organization) است که در قفقاز جنوبی واقع شده است. بر این اساس، انتقال تسلیحات، بخشی از همکاری نظامی روسیه با ارمنستان بوده است، سیاستی که مورد اعتراض مقامات باکو در جنگ دوم قراباغ قرار گفت. جمهوری آذربایجان که در جریان جنگ دوم قراباغ از سوی ترکیه حمایت و پشتیبانی می شد، روسیه را به فروش اسلحه به ایروان متهم کرد. این اتهامات، دقیقا در جریان برنامه ریزی­ هایی که برای برگزاری مانورهای «قفقاز-2020» از سوی روسیه و ارمنستان تدارک دیده شده بود مطرح شد. حال آنکه مقامات مسکو، همکاری نظامی روسیه و ارمنستان را در چارچوب «سازمان پیمان امنیت جمعی» تحلیل کردند. 

حفظ روابط با طرفین جنگ دوم قراباغ و تداوم نفوذ در جمهوری آذربایجان و ارمنستان، هدف دیگر روسیه بود. روسیه، در گذشته و به خصوص در جنگ اول قراباغ، شریک استراتژیک ارمنستان محسوب می­ شد. اما روسیه در دوره کنونی با دوری نسبی از اتحاد با ارمنستان سعی می کند روابط خود را با جمهوری آذربایجان حفظ کند. درواقع، قراباغ، برای مسکو شمشیر دو لبه است. محمد مصطفی اف، پژوهشگر مسایل سیاسی روسیه معتقد است: «وقتی پای منافع مسکو مطرح می­شود بایستی فراگیرتر از ارمنستان اندیشه کرد. در شرایط فعلی قراباغ، حمایت روسیه از منافع ایروان به ریسک از دست دادن شرکای اقتصادی دیگر منطقه از جمله باکو نمی‌ارزید». 

روسیه توانست پس از 44 روز از جنگ دوم قراباغ، میزبان روسای جمهور آذربایجان و ارمنستان برای امضاء توافقنامه آتش بس شود و همین موضوع باعث افزایش نقش آفرینی روسیه و بنوعی کنار گذاشتن گروه مینسک از روند میانجیگیری شد. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه گفت: «ما بر نقطه نظر خود ایستاده ­ایم؛ حل و فصل مسالمت آمیز نه تنها ممکن است بلکه تنها گزینه باقی مانده می­باشد».

ممانعت از ورود غرب و ناتو به قفقاز جنوبی، هدف دیگر روسیه است. روسیه، به عنوان یکی از قدرت ­های جهانی برای بازدارندگی مقابل رقبای خود، همواره تلاش زیادی نموده است. مسکو ضمن تقابل ژئوپلیتیکی، تلاش کرده است از ورود آنها به حیاط خلوت و پیرامون خود جلوگیری کند. بعد از گرجستان ، جمهوری آذربایجان بیشترین مناسبات را با ناتو در قفقاز جنوبی دارد و این موضوع مورد تائید مسکو نیست.  

دکتر والری مودبادزه (Valeri Modebadze)، استاد روابط بین الملل دانشگاه فنی گرجستان نیز می گوید: «کرملین گسترش ناتو را تهدید می­داند و سعی می کند از ادغام کشورهای قفقاز در این سازمان جلوگیری کند. هدف اصلی روسیه، جلوگیری از گسترش ناتو به سمت شرق است. گسترش ناتو و انتقال زیرساخت­ های نظامی به مرزهای روسیه؛ تهدید تلقی می­ شود. روسیه آگاه است که تا زمانی که کشورهای قفقاز جنوبی درگیر اغتشاشات و جنگ ­های قومی هستند، احتمال ادغام آنها در ناتو و ساختارهای یورو- آتلانتیک بسیار کم است. بنابراین، به نفع روسیه است که از گسترش ناتو و ادغام کشورهای قفقاز در ناتو جلوگیری کند».

کشورهای جمهوری آذربایجان و ارمنستان که در قفقاز جنوبی واقع شده ­اند، جایگاهشان در سیاست خارجی روسیه بر اساس رویکرد «خارج نزدیک» تعریف می­شود. به همین دلیل، ار دید روس ها ، این مناطق به نوعی حیاط خلوت روسیه محسوب می­ شوند که مسکو سعی دارد، مانع از مداخله سایر بازیگران در این حیاط خلوت شود. تعدادی از تحلیل گران معتقدند که مسکو، تمایل جدی به حل اختلافات بین ارامنه و آذری ها در کوتاه مدت ندارد. روسیه به دلیل آن که خود را وارث اتحاد جماهیر شوروی قلمداد می‌کند، نمی‌خواهد با جانب‌داری از یکی از طرفین، هژمونی منطقه‌ای خود را در قفقاز خدشه‌دار کند. رویکرد روسیه در جنگ دوم قراباغ، از نوع سیاست تاخیری بود و به ظاهر عجله ­ای برای توقف سریع جنگ نداشت. 

مسکو در حدود سه دهه گذشته و در سطح اعلامی از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان حمایت نمود، اما در عمل با حمایت نظامی از ارمنستان بویژه تا قبل از جنگ دوم قراباغ و اجتناب از فشار واقعی بر ایروان، مناقشه قراباغ را پیچیده ترساخت. بنظر می رسد رقابت های منفی ترکیه با روسیه در قفقاز و نیز رویکرد باکو برای مناسبات با ناتو بر این رویکرد تاثیرگذار بوده است؛ با این وجود شکی نیست که رویکرد حمایتی روسیه به ارمنستان پس از سال 2018 و روی کارمدن دولت غرب گرای پاشینیان دچار تغییر شده است.