IRIB World Service

در مجموعه متون «اهداف و پیامدهای پروژه جنگ دوم قراباغ»، اهداف جمهوری آذربایجان، ترکیه، رژیم صهیونیستی و روسیه در جنگ دوم قراباغ، و نتایج و پیامدهای این جنگ بررسی خواهد شد.

در قسمت چهارم مجموعه متون اهداف و پیامدهای پروژه جنگ دوم قراباغ، استفاده ابزاری ترکیه از جنگ دوم قراباغ بررسی خواهد شد.

بیانیه شوشی در ژوئن 2021 و چند ماه پس از امضای قرارداد آتش ­بس بین جمهوری ارمنستان و جمهوری آذربایجان، توسط ترکیه و جمهوری آذربایجان امضا شد. الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان، بیانیه شوشی را به «معاهده قارص» تشبیه کرد. این تشبیه گویای آن است که جمهوری آذربایجان تبدیل به تحت­ الحمایه ترکیه و ناتو خواهد شد. صحبت­ های مقامات جمهوری آذربایجان و ترکیه در خصوص این بیانیه حاوی مطالب تامل برانگیزی است که هر کدام می­تواند پیامدهای خاص خود را داشته باشد. از بعد نظامی، اردوغان در تشریح بیانیه شوشی، به امکان حضور نظامی ترکیه در قراباغ اشاره کرده بود که احتمال تاسیس پایگاه نظامی و همکاری مشترک با باکو در زمینه ساخت پهپاد را تقویت می کند. تحقق این مسئله، زمینه­ ساز مداخله نظامی قدرت­ های منطقه ای و فرامنطقه ای در جمهوری آذربایجان خواهد بود. روسیه، در واکنش جدی به احتمال تأسیس پایگاه نظامی در قراباغ، آن را به حضور ناتو در حیات خلوت خود تفسیر و تهدید کرده بود که در صورت تحقق این امر، اقدام متقابل نیز، از جانب روسیه شکل خواهد گرفت. از اینرو جای تعجب نیست که همزمان با تهاجم گسترده روسیه به اوکراین، در فوریه 2022، الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان سراسیمه در مسکو، بیانیه « تعامل متحدین» را با ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه امضاء کرد که محتوای آن در مقابل بیانیه شوشی قرار دارد. 

نتیجه دیگر پروژه جنگ دوم قراباغ برای ترکیه از بعد سیاسی، مطرح شدن افتتاح کنسولگری ترکیه در شهر شوشی بود. افتتاح این کنسولگری، سرآغازی برای نمادسازی اتحاد ترکیه و جمهوری آذربایجان در مقابل ارمنستان محسوب می شد. همچنین تاکید ترکیه و جمهوری آذربایجان بر پروژه کریدور جعلی و موهوم تورانی «زنگزور» باعث اعتراض شدید ارمنستان و ایران شد. صحبت از کریدور جعلی «زنگزور»، نشان دهنده طرح­های ترکیه و جمهوری آذربایجان برای ایجاد دالان تورانی است که مسیر ناتو را به مرزهای جنوبی روسیه، مرزهای غربی چین و مرز های شمالی ایران هموار کند و در همکاریهای ترانزیتی سه کشور اخلال ایجاد کند. بر این اساس جمهوری اسلامی ایران با برگزاری رزمایش «فاتحان خیبر» در تاریخ 1 اکتبر 2021، به تحرکات تنش زایانه ترکیه، جمهوری آذربایجان و رژیم صهیونیستی هشدار داد. مقامات ایران مخالفت کشورشان را با هرگونه تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه قفقاز جنوبی اعلام کردند. طرح کریدور جعلی زنگزور نشان داد که آزادی قراباغ عمدتا یک بهانه و پوشش برای اجرای طرح های توسعه طلبانه برخی از بازیگران بوده است. 

دکتر مجید کریمی کارشناس ایرانی حوزه قفقاز می گوید: آزادسازی قراباغ در اصل یک شعار انحرافی بود. محور باکو- آنکارا فتح شوشی را تنها به گونه نمادین نمایش می‌دادند و هدف آنها باز کردن محور جنوب قراباغ از اصلاندوز به زنگیلان و سپس به نخجوان و باز کردن دالان موهوم تورانی زنگزور بود. باز شدن دالان جعلی و موهوم تورانی زنگزور به گفته ارسلان بلوت روزنامه نگار ترک، آنکارا و ناتو را تا مرز چین و آسیای مرکزی متصل خواهد کرد و به گفته کورشاد زورلو، استاد علوم سیاسی به اتحاد ترکیه با جهان باصطلاح ترک منجر خواهد شد.

دکتر احمد کاظمی، کارشناس ایرانی مسایل قفقاز، هشت مورد از ضررهای به وقوع پیوستن دالان موهوم و جعلی زنگزور برای ایران، روسیه، چین، ارمنستان و حتی جمهوری آذربایجان را اینگونه می شمارد: 1. اخلال در مناسبات تجاری ایران و روسیه از مسیر قفقاز، 2. اخلال در مناسبات تجاری ایران با ارمنستان و گرجستان، 3. تبدیل جمهوری آذربایجان به کشور تحت­ الحمایه ترکیه و تاثیرات مخرب مذهبی، فرهنگی و قومی این موضوع، 4. تلاش ترکیه برای تقویت سازمان کشورهای باصطلاح ترک زبان از بعد امنیتی و نظامی، 5. ایجاد یک کانون جدید بحران با محوریت قوم­ گرایی علیه روسیه، چین و ایران، 6. تقویت مسیر شرق به غرب انتقال انرژی و کاهش بازیگری ایران، چین و روسیه در معادلات انرژی منطقه  7. تضعیف موقعیت طرح «یک کمربند و یک جاده» چین و 8. قدرت گیری ناتو از طریق ترکیه و تحت فشار قرار دادن روسیه، چین و ایران.

شبنم دادپرور و سعید عزیزی، پژوهشگران حوزه روابط بین الملل، معتقدند: «یکی از نتایج پروژه جنگ دوم قراباغ برای ترکیه در منطقه قفقاز، تلاش برای تضعیف موقعیت روسیه و تقویت نفوذ آنکارا در این منطقه است. به نظر می ­رسد علاوه بر ترکیه، ایالات متحده و اتحادیه اروپا می خواهند برای تقویت نفوذ خود در منطقه قفقاز، موقعیت روسیه را در قفقاز تضعیف کنند».

ترکیه در چارچوب امیال پان ترکیستی، به دنبال توسعه نفوذ در قفقاز جنوبی می باشد. ترکیه می خواهد از طریق جمهوری آذربایجان تا آسیای مرکزی نفوذ خود را گسترش دهد. ترکیه، همچنین می تواند از این طریق، منافع رقبای منطقه ای خود همچون روسیه، ایران، چین و ارمنستان را به شدت تحت تأثیر قرار دهد و حتی چالش هایی را برای سیاست های ژئو استراتژیک آنها فراهم کند. نتیجه کلی جنگ دوم قراباغ برای ترکیه این بود که این کشور توانست آن را به یک فرصت ژئوپلیتیکی برای خود تبدیل و نفوذ خود را در منطقه قراباغ و قفقاز جنوبی تقویت کند. در واقع ترکیه با استفاده ابزاری از جنگ 44 رزوه قراباغ ، تلاش کرد به اهداف اش در مناسبات با ارمنستان برسد . بر همین اساس اندکی پس از جنگ دوم قراباغ ، ترکیه مذاکرات عادی سازی روابط با ارمنستان را شروع کرد و از ایروان خواست بین خودداری از پیگیری مساله شناسایی کشتار 1915 ارامنه با ادامه فشارهای سیاسی و نظامی به این کشور یکی را انتخاب کند. در واقع هزینه های جنگ دوم قراباغ را جمهوری آذربایجان متحمل شد اما ثمرات آن توسط ترکیه درتلاش برای عادی سازی روابط با ارمنستان مورد بهره برداری قرار گرفت؛ این در شرایطی است که اساسا موضوع قراباغ حل نشده است اما جمهوری آذربایجان توان انتقاد از این موضع ترکیه را ندارد.  

بسیاری از کارشناسان معتقدند که در صورت پافشاری ترکیه بر تحقق امیال پان ترکیستی خود از طریق پیگیری دالان موهوم زنگزور و همراهی باکو با این موضوع ، شرایط قفقاز جنوبی به سمت تنش فزاینده سوق پیدا خواهد کرد. اصرار ترکیه و جمهوری آذربایجان بر تحقق دالان ناتو با عنوان دالان جعلی زنگزور می تواند حوادث تلخ اوکراین را برای جمهوری آذربایجان تکرار کند. جمهوری آذربایجان به عنوان یکی اعضای گوام همانند اوکراین طی سالهای گذشته برای حضور ناتو در منطقه تلاش کرده است و دالان موهوم تورانی نیز در این راستا  مطرح شده است. تحولات اوکراین نشان داد که روسیه موضوع گسترش ناتو را خط قرمز خود می داند و هرگونه اشتباه راهبردی باکو در این خصوص می تواند منجر به تکرار الگوی دونتسک و لوهانسک در قراباغ و شناسایی استقلال قراباغ توسط روسیه شود. به نظر می رسد الهام علی اف رئیس جمهور آذربایجان، بیش از دیگران این خطر را دریافت کرده است و به همین جهت با امضای بیانیه «تعامل متحدین» در مسکو، به روسیه اطمینان داد که دالانی برای ناتو ایجاد نخواهد کرد .