IRIB World Service

در قسمت آخر از مجموعه مقالات نقش ایران در همگرایی منطقه ای پاکستان، چین و افغانستان، دیدگاه اندیشکده ها و صاحبنظران ارائه می گردد.

ایران به لحاظ جغرافیای طبیعی در شمال و جنوب به دو حوزه انرژی دریای خزر و خلیج ­فارس دسترسی دارد. ایران  همچنین با برخورداری از موقعیت استراتژیک خود ، ارتباط ­دهنده چند حوزه مهم جغرافیای منطقه است. بدین معنا که سه بخش مهم آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و غرب آسیا را به هم اتصال می­دهد. این موقعیت راهبردی جغرافیایی باعث شده است که در طرح های تجاری، اقتصادی و ترانزیتی کشورهایی چون چین به آن توجه خاصی شود. امضای تفاهمنامه همکاری 25 ساله چین و ایران در همین راستا صورت گرفته است.  مشارکت فعال ایران در کریدور اقتصادی چین و پاکستان موسوم به سی پک و امضای نقشه راه همکاری با چین، فرصت­های جدید در اختیار صنعت نفت ایران قرار می­دهد زیرا که کشور چین آماده است حدود 400 میلیارد دلار در بخش صنعت انرژی ایران طی 25 سال آینده سرمایه­ گذاری کنند.

حجم عظیم سرمایه­ گذاری چین در ایران، در همان حال که پروژه تحریم ایران را به طور کامل خنثی می­ کند، این فرصت را به هر دو کشور می­ دهد که با فعال کردن صنعت نفت از بالادست، اکتشاف و استخراج گرفته تا انتقال و ایجاد پالایشگاه در پایین ­دستی صنعت نفت، ایران را به طور کلی از وابستگی به شرکت­های بدعهد غربی رها سازد. برخی از صاحب­نظران نظیر محسن شریعت نیا، همکاری ایران با طرح «یک کمربند- یک جاده» چین و همچنین پروژه «سی پک» را یک فرصت راهبردی برای ایران ارزیابی می کنند. یکی از نتایج این همکاریها،  تقویت همگرائی­ در سطح منطقه­ ایبویزه  بین کشورهای ایران، چین ، پاکستان و افغانستان است. چنانکه می­دانیم افغانستان در نگاه چین بخشی از طرح «یک کمربند- یک جاده» است. به لحاظ تاریخی نیز جاده قدیم ابریشم از طریق باریکه «واخان» ­افغانستان عبور و راه خود را به طرف ایران باز می­کرده است. در پروژه یک کمربند- یک جاده چین، تنگه واخان در شمال قره قروم محلی است که پروژه سی پک از آن عبور می­کند و از اهمیت بالایی برخوردار است.

در نگاه چین که ایران و پاکستان هم در آن اشتراک نظر دارند، شرکت دادن افغانستان در مزایای کریدور اقتصادی چین و پاکستان از یک طرف و نقشه راه ایران و چین از طرف دیگر اولاً می­تواند صلح و ثبات در افغانستان را در پی داشته باشد و ثانیاً مسیر توسعه این کشور و غلبه بر مشکلات ناامنی­ های داخلی را خواهد گشود. تأثیر کریدور اقتصادی چین و پاکستان موسوم به سی پک و تفاهمنامه همکاری ایران و چین موسوم به نقشه راه 25 ساله، بیشترین توجه را در میان صاحب­نظران منطقه­ ای به ویژه جمهوری اسلامی ایران و پاکستان و اندیشکده­ ها به خود جلب کرده است.اغلب صاحب­نظران و اندیشکده ­هایی که در این­باره به بحث و اظهارنظر پرداخته ­اند توجه اصلی خود را به تأثیر سی پک و نقشه راه،  در همگرائی منطقه ­ای به صورت عام در سطح جنوب آسیا، غرب آسیا و آسیای مرکزی و در ارتباط با اَبَر پروژه «یک کمربند- یک جاده» چین معطوف داشته ­اند.

کارشناسان اندیشکده «مؤسسه مطالعات راهبردی اسلام آباد» در پاکستان، بر این باورند که تفاهمنامه همکاری 25 ساله ایران و چین  در همان حال که تکاپویی برای مشارکت راهبردی در منطقه است بلکه باعث تقویت همگرائی کشورهای منطقه می­شود از این منظر که ایران با امضای این تفاهمنامه به بخشی جدائی­ ناپذیر از پروژه یک کمربند- یک جاده چین در می­ آید. این کارشناسان معتقدند که همکاری بلندمدت ایران با چین می­ تواند باعث تضعیف قدرت آمریکا در غرب آسیا شود.

در این میان، اندیشکده­ ها و صاحب­نظران چینی، عمده توجه خود را به موضوع انرژی معطوف کرده­ اند که تا حدی قابل فهم است چرا که مسأله اصلی برای چین هم در کریدور اقتصادی چین و پاکستان و هم در تفاهمنامه همکاری 25 ساله ایران و چین، دستیابی به انرژی از حوزه های دریای خزر و خلیج­ فارس است. از همین زاویه است که «جین شینگ شیانگ» عضو ارشد اندیشکده «مطالعات بین المللی شانگهای» می­ گوید: توافق راهبردی تهران و پکن می­تواند مسیر همکاری­های قوی در حوزه انرژی، احداث خطوط لوله برای انتقال نفت و گاز ایران به چین را هموار کند و با این روش بازار سودآوری برای هر سه کشور ایران، چین و پاکستان ایجاد خواهد کرد.

برخی از صاحب­نظران منطقه­ ای که سی پک و تفاهمنامه همکاری 25 ساله ایران و چین  را مورد ارزیابی قرار داده اند و به اثرات مثبت آن در توسعه اقتصادی و همگرائی منطقه ­ای از طریق گسترش ارتباطات توجه کرده­ اند به موضوعات مهم­ دگیری نیز اشاره کرده­ اند. از جمله این صاحب­نظران «اندره کوریبکو» استاد دانشگاه دولتی روسیه است که در روزنامه اکسپرس تریبون پاکستان نوشته است: در بُعد ژئوپلیتیک  بهبود هرچه بیشتر روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان با ایران می­تواند منجر به ظهور یک بلوک جدید متشکل از ایران، پاکستان، ترکیه و جمهوری آذربایجان شود. این بلوک در جهت گسترش طرح اقتصادی «سی پک» به سمت غرب می­تواند همکاری های منطقه ای و  فرامنطقه ­ای را تقویت کند.

«حسین ملائک» سفیر پیشین ایران در چین، توسعه روابط  ایران و چین را تنها دارای نتایج دوجانبه نمی ­بیند و بر این باور است که این موضوع اثرات بسیار مهمی بر منطقه و جهان خواهد داشت و از همین رو نیز مخالفانی دارد. ابوالفضل علی، استاد دانشگاه در ایران فراتر از این دیدگاه معتقد است، تفاهمنامه همکاری­های 25 ساله ایران و چین، یک برنامه جامع بلندمدت است. وی روی این مطلب تأکید کرده است که قرن بیست و یکم قرن آسیا است و این سند پاسخی به الزامات جدیدی است که در دو دهه آینده در تحولات بین شرق و غرب آسیا به وجود خواهد آمد. ازگی اوزون (Ezgi uzun) یک اندیشمند ترکیه ای، «پروژه یک کمربند- یک جاده» را با تأکید بر تفاهمنامه 25 ساله ایران و چین مورد ارزیابی قرار داده و می ­نویسد: «مهم­ترین تمایز بین پروژه­ های توسعه بین قاره ­ای چین و پروژه ­های همتای آن مانند اتحادیه اروپا و آمریکا این است که چین هیچگونه شرط سیاسی را به کشورها تحمیل نکرده است . از این رو چین با تأکید بسیار بر اصول حاکمیت ملی، همکاری با ذهنیت بُرد- بُرد و یک سیستم بین المللی چند جانبه را در هر توافق­نامه ­ای که با کشورها امضا کرد، روشن ساخت که پروژه­ های بزرگ با هدف بهبود و توسعه تجارت و سرمایه­ گذاری مشترک مدّ نظر است». وی می گوید: «تفاهمنامه 25 ساله ایران و چین از طرف آمریکا به عنوان تهدید قدرت هژمونی آمریکا تلقی می­ شود».