IRIB World Service

در قسمت ششم از مجموعه مقاله ی نقش ایران در همگرایی منطقه ای پاکستان، چین و افغانستان، بخش دوم از نقش سی پک و نقشه راه در همگرایی منطقه ای ، بررسی می شود.

از مزایای «سی پک» و نقشه راه که همکاری های همه جانبه چین، جمهوری اسلامی ایران، پاکستان و افغانستان را امکان پذیر می سازد، می توان به زمینه سازی همکاری علمی، فرهنگی، توسعه مناسبات ارتباطی، تبادل دانشجو و همکاری در بخش های فناوری های جدید اشاره کرد. واقعیت آن است که عملیاتی کردن پروژه های بزرگ اقتصادی در قالب کریدور اقتصادی چین و پاکستان «سی پک» و موافقتنامه 25 ساله ایران و چین بدون همکاری های علمی و فنی و توسعه ارتباطات امکان پذیر نخواهد بود. همکاری در سطوح دانشگاهی بخش مهمی از همکاری های علمی است. چین سال ها است که هزاران دانشجوی پاکستانی را به صورت بورسیه و یا صدور مجوز تحصیل برای کشورهای مختلف آسیایی- آفریقایی در دانشگاه های خود پذیرش کرده است. در سال های اخیر چین توجه ویژه ای برای پذیرش دانشجویان ایرانی به صورت بورسیه و یا دادن تسهیلات ویژه جذب دانشجو از ایران داشته است. همین سیاست را در قبال جذب دانشجو از افغانستان پی گرفته است. سفیر چین در تهران تعداد دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در دانشگاه های چین را 400 نفر اعلام کرده و یادآور شده است که 400 دانشجوی چینی در دانشگاه های ایران مشغول تحصیل هستند.

واقعیت آن است که همکاری های ایران و چین در حال گسترش است. چین پنج پلات فُرم منطقه ای برای انتقال فنآوری به اتحادیه جنوب شرق آسیا «آ.سه.آن» آسیای جنوبی و کشورهای عربی، آسیای مرکزی و اروپای مرکزی و شرقی در نظر گرفته و اتحاد سازمان های علمی بین المللی را در منطقه یک کمربند- یک جاده پیشنهاد و ایجاد کرده است. در عین حال طبق اطلاعات انتشار یافته در سال 2018م چین میزبان 500 دانشمند جوان از کشورهای حوزه یک کمربند- یک جاده بوده است که در کار انجام تحقیقات علمی به کشور چین دعوت شده اند . در همین زمان 300 متخصص علوم در زمینه های فناوری فضایی و سیستم ماهواره ای، سیستم های ارتباطی و سیستم های فناوری سنجش از دور و هواشناسی ماهواره ای به سایر کشورها اعزام و اطلاعات علمی را در اختیار این کشورها قرار داده است.

بخش مهمی از تکنولوژی صنایع مرتبط با تسلیحات را سیستم های مخابراتی تشکیل می دهند. از این رو قابل فهم است که همکاری علمی و فناوری در سطوح بالاتر نظامی بین چین و پاکستان در سطح گسترده تر به دلیل ماهیت همکاری های نظامی دو کشور سازماندهی شده باشد. در عین حال تردیدی وجود ندارد که چین از جمله کشورهای بزرگ و مهم جهان است که در حال تبدیل شدن به قدرت جهانی است  و دراین زمینه رقابت شدید با آمریکا دارد. بنابراین چین به شدت علاقه مند است که با کشورهای واقع در محدوده یک کمربند- یک جاده همکاری های علمی و فنی خود را گسترش دهد و ظرفیت های موجود را با سایر کشورها که می توانند در اتحاد راهبردی با این کشور قرار گیرند ، شریک سازد.

مبادلات علمی و فنی تنها عامل اثرگذار در عملیاتی کردن پروژه ی راه ابریشم نیست. شکی نیست که امنیت، لازمه عملیاتی شدن این ابرپروژه است. بر اساس توافقنامه همکاری اقتصادی چین و پاکستان از یک طرف و تفاهمنامه ایران و چین از طرف دیگر ؛ چین، پاکستان و ایران بر ضرورت حفظ امنیت منطقه ای به منظور تحقق توافق های به عمل آمده تأکید ویژه ای دارند. با این حال واقعیت آن است که امنیت منطقه ای از جهات متفاوتی در معرض تهدید قرار دارد. حداقل آن طور که گفته شده است امنیت منطقه ای از ناحیه تروریسم، جدائی طلبی، جرائم سازمان یافته و قاچاق مواد مخدر تهدید می شود. با توجه به همین موضوع است که همکاری های امنیتی بین ایران، پاکستان و چین مورد توجه قرار گرفته است. در واقع می توان گفت که همکاری سه کشور برای ایجاد امنیت و پایداری در منطقه ،موجب هم افزایی بیشتر می شود که هر گز سه کشور به تنهایی نمی توانند در تحقق این امنیت و ثبات موفق عمل کنند. 

بخشی از گستره جغرافیایی که در حوزه عمل سی پک و نقشه راه قرار دارند با تروریسم، افراط گرائی و احساسات جدائی طلبانه قومی روبرو هستند. این گستره شامل ایالت سین کیانگ چین نیز می باشد. در ایالت سین کیانگ چین دو جریان جدائی طلب یکی قوم محور و دیگری مذهب  محور وجود دارند. رهبری جریان قوم محور را خانم قدیر، تاجر ثروتمند ایغور برعهده گرفته که در آمریکا زندگی می کند و جریان اسلام محور نهضت اسلامی به اصطلاح ترکستان شرقی است که از زیرمجموعه های  داعش به حساب می آید و خواهان استقلال سین کیانگ و تشکیل حکومتی اسلامی خاص مسلمانان ایغور چین است. همچنین در پاکستان نیز به طرف بندر گوادر در ساحل مکران، جاده ارتباطی طرح «یک کمربند - یک جاده »از دو ناحیه قومی پختونخواه و ایالت بلوچستان پاکستان می گذرند که احساسات قومی ملی گرایانه و جدائی طلب در آنها وجود دارد و به شدت مخالف نفوذ چین در پاکستان و عملیاتی شدن کریدور اقتصادی چین و پاکستان هستند.

در عین حال می باید به این واقعیت توجه داشت که همکاری های منطقه ای هرگاه از جنبه های سیاسی- اقتصادی و تجاری بالاتر رود و به سطح همکاری های نظامی و امنیتی ارتقاء بیابد، این احتمال وجود خواهد داشت که با حساسیت منابع دیگر قدرت روبرو شود. از همین رو است که برخی از کارشناسان یکی از مهم ترین تأثیرات روابط چین و پاکستان را در قالب ایجاد توازن در جنوب آسیا ارزیابی کرده اند. توازنی که در مقابل هند و آمریکا صورت می گیرد. در هر حال پیوند امنیتی ایالت سین کیانگ چین با جنوب آسیا و افغانستان، امنیت ملی چین را با ژئوپلیتیک جنوب آسیا در ارتباط تنگاتنگی قرار داده است. در واقع چین با مثلث تهدید تروریسم، جدائی-طلبی و افراط گرائی در منطقه سین کیانگ روبرو شده است. این تهدید امنیت ملی چین را با ژئوپلیتیک امنیت جنوب آسیا پیوند می دهد.

در مجموع می توان گفت با توجه به پروژه یک کمربند- یک جاده چین و لازمه عملیاتی شدن چنین پروژه ای بزرگ، سازماندهی همکاری های علمی و فناوری در بالاترین سطوح مورد نیاز است و همکاری های علمی و فناوری های جدید و به ویژه ارتباطات ماهواره ای اجتناب ناپذیر خواهد بود. اهمیت همکاری ها در این بخش صرفاً به امور مربوط به توسعه همکاری های علمی و فنی متعارف محدود نیست و همکاری های چین، پاکستان و ایران در بخش های پیشرفته تر نظامی نیز سال ها است که وجود دارد ولی کمتر در سطح خبری انعکاس یافته است. در هر حال منافع ژئوپلیتیک چین در منطقه جنوب آسیا و تداوم این منافع تا حوزه انرژی خلیج فارس و حوزه انرژی دریای خزر که در دوسوی ایران قرار دارند، اهمیت ژئوپلیتیک ایران را برای چین دوچندان کرده است. از این رو ایران همسو با سابقه تاریخی خود در جاده ابریشم ، در طرح یک کمربند - یک جاده چین نیز نقش محوری دارد