IRIB World Service

در قسمت چهارم از مجموعه مقالات «نقش ایران در همگرایی منطقه ای پاکستان، چین و افغانستان»،بنادر استراتژیک چابهار ایران و گوادر پاکستان در راه ابریشم، معرفی می گردد.

هم بندر چابهار در ایران و هم گوادر در پاکستان، بنادر اقیانوسی در نزدیکی یکدیگر هستند. هر دو این بنادر به اقیانوس هند راه دارند و هر دو می‌توانند راه کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی را به آب‌های آزاد بگشایند. در صحنه رقابت بر سر این دو بندر، دو بازیگر مهم حضور دارند: اول چینی‌ها که عمدتا در بندر گوادر و دوم هندی‌ها که در بندر چابهار سرمایه گذاری انجام داده‌اند. رقابت این دو کشور به معنای آن است که بین چین و هند برای  گسترش روابط با کشورهای آسیای مرکزی و رسیدن به قدرت اول اقتصادی جنوب آسیا، رقابت نزدیکی  وجود دارد. 

چابهار، تا قبل از بروز جنگ تحمیلی رژیم بعث عراق علیه ایران به صورت یک منطقه دور افتاده و کم اهمیت تلقی می­شد و توجه خاصی به آن نمی شد، اما وقتی ارتش عراق خرمشهر را اشغال کرده به یک باره مقامات سیاسی و نظامی ایران متوجه تنگناهائی شدند که جنگ در خلیج ­فارس و تنگه هرمز به وجود می­ آورد. به همین دلیل چابهار به عنوان بندری خارج از تنگه هرمز که مستقیماً به اقیانوس هند راه دارد، اهمیت ژئوپلیتیک و ژئو اکونومیک خود را پیدا کرد.

دراین مرحله ویژگی های بی بدیل چابهار مورد توجه سرمایه گذاران خارجی از جمله شرکتهای هندی نیز قرار گرفت. چابهاربه عنوان  تنها بندر اقیانوسی ایران خارج از تنگه هرمز که در منطقه راهبردی در دریای عمان قرار گرفته  در نقطه تلاقی دو کریدور مهم شمالی- جنوبی و غربی-شرقی قرار دارد . از امکانات این بندرمی توان برای صادرات کالا به کشورهای آسیای مرکزی استفاده کرد . همچنین برای این کشورها که امکان دسترسی به آبهای آزاد را ندارند، توسط امکانات جاده ای و ریلی ایران از طریق بندر چابهار به آبهای آزاد اقیانوس هند دسترسی پیدا می کنند. درمجموع بندر راهبردی چابهار نقش مهمی در تسهیل  واردات و صادرات کشورهای منطقه ایفا می کند. همچنانکه  در تسهیل شرایط اتصال شبه قاره هند به حوزه قفقاز، روسیه و اروپای شرقی در جایگاه محوری قرار دارد. به دلیل همین ویژگی های منحصر به فرد بود که  هندوستان در رقابت با چین در گوادر با رای­زنی­ هائی که با دولت ترامپ رییس­ جمهور وقت آمریکا به عمل آورد، چابهار را از تحریم­های مورد نظر ترامپ خارج کرد.

در سال 2018میلادی/ 1379ش یک موافقتنامه مهم بین ایران، روسیه و هندوستان در سن پترزبورگ روسیه به امضا رسید که کریدور شمال- جنوب را بین هندوستان، جمهوری اسلامی ایران و روسیه فعال می­ کرد که چابهار در آن از اهمیت بالائی برخوردار بود. مسیری که طبق برآوردها و در مقایسه با سایر مسیرهای سنتی از نظر مساحت و زمان تا 40 درصد و هزینه ها حدود 30 درصد ارزان ­تر خواهد شد.  علاوه بر مزایای ترانزیتی و نقشی که چابهار در توسعه محور شرق ایران می ­تواند داشته باشد، موقعیت استراتژیک ساحل مکران که حدود 300 کیلومتر آن در محدوده جغرافیای چابهار قرار می­ گیرد، از نقطه نظر نظامی هم حائز اهمیت است. استقرار نیروی دریائی جمهوری اسلامی ایران در «پسابندر» در چابهار در همان حال که قدرت مانور نیروی دریائی ایران را فراتر از حوزه خلیج ­فارس به آبهای آزاد و بین ­المللی اقیانوس هند مطرح می­ کند، این امکان را در اختیار می­ گذارد که نیروی دریائی ایران حضور مؤثری برای تامین امنیت کشتی رانی در سطح کل منطقه داشته باشد.  این موضوع از منظر امنیت مسیر دریایی راه ابریشم جدید اهمیت دارد . 

درگذشته منطقه گوادر نیز مرکب از چند روستای کوچک ماهیگیری بود که در ساحل مکران در بخش پاکستانی آن قرار دارد. ، این بندر کوچک به مدت 200 سال در اختیار سلطان­نشین عمان قرار داشت. بندر گوادر زمانی اهمیت پیدا کرد که در جریان جنگ 1971 میلادی هندوستان و پاکستان بندر مهم و استراتژیک کراچی توسط ارتش و نیروی دریائی هندوستان به محاصره کامل درآمد و خطر سقوط آن به دست نیروی دریائی هند وجود داشت. ارتش پاکستان با درک این ضعف استراتژیک بندر کراچی به فکر استقرار نیروی دریائی در مناطق دوردست­ تر افتاد. بندر گوادر در 800 کیلومتری کراچی مناسب ­ترین مکان دور از دسترس نیروی دریائی هندوستان مورد توجه قرار گرفت. همچنین زمانی که پاکستان و چین پروژه «سی پک» یا کریدور اقتصادی چین و پاکستان را به امضا رساندند، بندر گوادر به صورت یک پایانه بزرگ با سرمایه ­گذاری کلان چین در مسیر توسعه قرار گرفت و تاکنون چندین طرح از پروژه بندر گوادر عملیاتی شده و در حال پیشرفت است.

حسام الدین حجت زاده، پژوهشگر ایرانی در حوزه ی مطالعات منطقه آسیا، معتقد است: در کنار این موقعیت اقتصادی و تجاری که طی سال­های آتی بندر کوچک ماهیگیری گوادر را تبدیل به یک مگاپورت خواهد کرد، ظاهراً نیروی دریائی پاکستان و چین در حال احداث یک پایگاه مشترک دریائی در گوادر هستند. پایگاهی که نیروی دریائی پاکستان را از تنگنای نزدیک بودن بندر کراچی و آسیب ­پذیری در مقابل نیروی دریائی هندوستان خارج خواهد کرد و برای چین این امتیاز را دارد که در نزدیکترین مکان در اقیانوس هند به تنگه هرمز که بخش مهمی از سوخت خود را از آن تأمین می­ کند استقرار خواهد یافت و نظارت بر اقیانوس هند را تقویت خواهد کرد.

با توجه به درک اهمیت موقعیت استراتژیک چابهار و گوادر و نقش مکمل و نه رقابتی آنها در همگرایی منطقه ای است که کشورهای دیگری هم برای شرکت در سرمایه­ گذاری در بندر گوادر و چابهار اعلام آمادگی کرده ­اند. عمان، قطر و عربستان سعودی از جمله کشورهای عرب منطقه هستند که برای احداث پالایشگاه و پتروشیمی قراردادهائی را با دولت پاکستان به امضا رسانده اند. چین و روسیه نیز طرح های مهمی در بندر چابهار دارند. بنابراین می توان گفت در مورد چابهار و گوادر، چنین برداشتی کرد که در نهایت دو بندر مهم ساحل مکران، یعنی چابهار و گوادر، به صورت همکار و شریک در بیایند و از بروز رقابت­های بی­ مورد جلوگیری نمایند و زمینه های همگرایی منطقه ای را برای کشورهای منطقه بویژه درقالب احیای مسیر آبی و زمینی جاده ابریشم جدید را ایجاد نمایند. از این منظر نیز مقامات ایران بارها بر نقش مکمل بنادر چابهار و گوادر برای توسعه منطقه تاکید کرده اند.