IRIB World Service

در قسمت سوم از مجموعه مقالات «نقش ایران در همگرایی منطقه ای پاکستان، چین و افغانستان»، سی پک و تفاهمنامه 25 ساله ایران و چین، بررسی می گردد.

کریدور اقتصادی پاکستان و چین یکی از زیرمجموعه ­های مهم اَبَرپروژه یک کمربند- یک جاده چین است. این کریدور از کاشغر در ایالت مسلمان ­نشین سین کیانگ چین آغاز می ­شود، از طریق صعب­ العبورترین مناطق کوهستانی هیمالیا و قره قروم عبور می­کند و از منطقة کشمیر مورد مناقشه هندوستان و پاکستان راه خود را به طرف بندر استراتژیک گوادر واقع در ساحل پاکستانی مکران در مسیر ایالت­های ناآرام «خیبرپختونخواه» و بلوچستان و پاکستان باز می­ کند. سرمایه­ گذاری اولیه برای عملیاتی کردن کریدور اقتصادی چین و پاکستان 46 میلیارد دلار در نظر گرفته شده بود ولی بعداً با توسعه پروژه به 65 میلیارد دلار افزایش داده شده است.

در این ­باره که چین چرا حاضر به سرمایه­ گذاری عظیمی در این سطح در کریدور اقتصادی چین و پاکستان است، دیدگاه­های متفاوتی مطرح شده است. ولی اگر از نگاه چینی به این پروژه نگاه شود می­توان گفت که این کشور در راستای منافع راهبردی خود می­خواهد از طریق عملیاتی کردن کریدور چین و پاکستان به آن اهداف دست یابد. یکی از مهم­ترین این هدف­ها توسعه غرب چین و ایالت بزرگ سین کیانگ است که تاکنون از توسعه سال­های اخیر این کشور در شرق و جنوب بهره چندانی نبرده است و تنها منطقه مسلمان ­نشین است که از مزایای توسعه اقتصادی چین به دور مانده است. واقعیت این است که چین سال­ها است که با ناآرامی و احساسات جدائی­ طلبانه مسلمانان ایالت سین کیانگ از قومیت ایغور، روبرو است که برای چین مسأله ­ساز شده و مورد بهره­ برداری رقبای چین از جمله ترکیه و امریکا قرار گرفته است.

برداشت چنین است که جریان های جدائی­ طلب در کل منطقه ناشی از عدم توسعه نیافتگی است و در کلیت جغرافیائی اگر این مناطق در مسیر توسعه پایدار قرار گیرند، می­توان بر احساسات جدائی­ طلبی فایق آمد ولی با توسعه یک منطقه این امر محقق نخواهد شد و می­باید کل منطقه­ ای را که در جغرافیای فقر قرار دارند به صورت یکپارچه در مدار توسعه قرار داد. در نگاه استراتژیک، کریدور اقتصادی چین و پاکستان کارکرد مشخص امنیتی، توسعه­ ای و اقتصادی دارد که اگر به درستی و طبق برنامه پیش برود نه تنها به نفع چین که به نفع کل منطقه مورد نظر قطع نظر از مرزهای سیاسی کشورها خواهد بود. 

 تصور غالب در ذهن مقامات چین آن است که با قراردادن افغانستان و پاکستان در مسیر توسعه از طریق «سی پک»، صلح و ثبات منطقه­ ای تقویت و فضا برای رفع نگرانی­های امنیتی چین از حرکت های جدایی طلبانه ایغورها در امتداد مرزی های چین و افغانستان موسوم به «منطقه واخان» کاهش خواهد یافت. بنظر می رسد «چین» در نظر دارد این جغرافیای فقر را از طریق سرمایه­ گذاری متحول کند و از این طریق به صلح و ثبات منطقه ­ای به سود حفظ صلح و ثبات ایالت­های غربی کمتر توسعه ­یافته­ اش بهره ­گیری کند.

در کنار پروزه موسوم به «سی پک» تفاهمنامه 25 ساله ایران و چین نیز بیش از هر چیز، ناشی از تأثیرگذاری احتمالی و بلندمدت آن در معادلات قدرت منطقه­ ای و بین­ المللی است. به همین دلیل است که از آن به نام نقشه راه یاد شده است. در این تفاهمنامه، همکاری­ها در زمینه­ های زیرساختی ارتباطی، ریلی، جاده ­ای، بندری، هوائی، مخابراتی، علمی و فن­آوری، آموزش و سلامت مورد تأکید قرار گرفته است.

واقعیت این است که سند مذکور شیوه تعامل ایران به عنوان یک قدرت مهم منطقه­ ای در جهان اسلام و منطقه جنوب غرب آسیا همچنین چین، به عنوان یک قدرت نوظهور را که به سرعت درحال بالارفتن از نردبان قدرت جهانی است، برجسته می­کند. پیش ­بینی­ ها بویژه از سوی اندیشکده های امریکایی، حکایت ازآن دارند که چین در فاصله  زمانی کوتاه بیست یا سی ساله می­تواند تبدیل به قدرت هژمون شود و آمریکا را از موقعیت جهانی کنونی­ اش به زیر بکشد. اهمیت این مطلب به­ خصوص در آن است که تفاهمنامه ایران و چین به نوبه خود می­تواند بخشی از اَبَر پروژه «یک کمربند- یک جاده» چین باشد که از آن به نام جاده ابریشم جدید یاد شده است. جمهوری اسلامی ایران به لحاظ موقعیت استراتژیک و جغرافیای سوق­ الجیشی­ اش که می­تواند در چارچوب پروژه «یک کمربند- یک جاده» چین، شرق آسیا، آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و حوزة قفقاز را به هم ارتباط دهد از جایگاه مهم ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک برخوردار است و از همین رو است که در پروژه یک کمربند- یک جاده جایگاه مهمی یافته است.

سند جامع همکاری ایران و چین می­تواند در معادلات منطقه­ ای و جهانی قدرت تأثیر داشته باشد. به نظر می­رسد عمده بحث­هائی که پیرامون آن  در سطح منطقه ­ای و رسانه­ های بین ­المللی درگرفته است، ناشی از درک همین واقعیت بوده است. در چنین برداشتی است که سند همکاری های جامع ایران و چین تنها به عنوان یک سند همکاری در زمینه های اقتصادی، تجاری و سرمایه­ گذاری­های مشترک محدود باقی نمانده و از آن برداشت­های متفاوت ­تری شده است. برخی تحلیلگران غربی تفسیری از آن ارایه کرده ­اند که از آن چه در متن تفاهمنامه وجود دارد فراتر می­رود و به نوعی چالش هژمونی دنیای غرب در منطقه جنوب غرب آسیا قلمداد شده است. همچنانکه ازنگاه «آنتونی بلینکن» وزیر امورخارجه آمریکا ، این قرار داد «بزرگترین آزمون ژئوپلیتیک جهان است» چراکه اتحاد راهبردی بین چین و ایران، تمامی تلاش­های آمریکا برای ایجاد یک اتحاد جهانی علیه چین را خنثی می­کند.

تنوع برداشت­ها در این خصوص در حدی است که مهرداد علی پور، تحلیل­گر پژوهشکده تحقیقات راهبردی در ایران ، این تفاهم نامه را نشانه ای از «راهبرد گرایش به شرق جمهوری اسلامی ایران به جهت کم اثر کردن تحریم ­های غرب» ارزیابی کرده وبه همین دلیل  این توافق را مثبت ارزیابی کرده است. اینگونه برداشت­ها اختصاص به تحلیل­گران ایرانی ندارد و درسایرکشورها نیز مطرح می شود. چنانکه برخی از کارشناسان غربی هم تقریباً به برداشت کم و بیش مشابهی با آن چه که برخی از صاحب­نظران ایرانی داشته­ اند، رسید­ اند. «ویلیام فیگوروا» ( William Figueroa) تحلیل گر غربی  بر این باور است دامنه تفاهمنامه ایران و چین بسیار فراتر از تجارت و سرمایه ­گذاری است. وی می گوید: «... این تفاهم نامه از منظر ژئوپلیتیکی، از تداوم هژمونی ایالات متحده آمریکا در منطقه غرب آسیا، جلوگیری می­کند...»

برخی از کارشناسان تفاهمنامه ایران و چین را از ابعاد متفاوت ­تری مورد ارزیابی قرار داده­ اند و بر این باورند که در صورت عملیاتی شدن کامل این تفاهمنامه که میزان سرمایه­ گذاری در آن را طی 25 سال آتی تا 400 میلیارد دلار در صنایع نفت، پتروشیمی و خطوط انتقال انرژی، خطوط ارتباطی جاده­ ای و ریلی دانسته­ اند، یک نقطه عطف مهم در مناسبات راهبردی ایران و چین خواهد بود.

سی پک و تفاهم نامه ایران و چین چه تاثیری راهبردی بر همگرائی منطقه ای بین ایران، پاکستان، افعانستان و چین خواهد داشت؟ درپاسخ به این سوال باید گفت که تاثیر هر دو پروژه ی سی پک و تفاهمنامه ی ساله ی ایران و چین، در راستای هم، تاثیرات مهمی بر همگرائی بین کشورهای ایران، پاکستان، افغانستان و چین و حتی فراتر از آن در سطح منطقه ای در آسیای مرکزی، غرب آسیا و شمالی آفریقا بویژه در قالب طرح کلان «یک کمربند- یک جاده» برجای خواهد گذاشت.