IRIB World Service

در قسمت دوم از مجموعه مقالات «نقش ایران در همگرایی منطقه ای پاکستان، چین و افغانستان»، نقش کریدور «واخان» در جاده ابریشم و همگرایی ایران ، چین، افغانستان و پاکستان، بررسی می گردد.

در امتداد جاده تاریخی ابریشم، باریکه ای در شرق افغانستان وجود دارد که به نام واخان شناخته می شود. این منطقه، محل تلاقی بین مناطق مهم بازرگانی در غرب چین باستان و مدیترانه بوده و بیش از ۱۷۰۰ سال، از سدۀ چهارم پیش از میلاد تا حملۀ مغول در سدۀ چهاردهم میلادی، تجارت و بازرگانی در این منطقه رونق داشته‌است.دالان «واخان» به لحاظ جغرافیائی در یک منطقه کوهستانی بسیار سخت که در اغلب ماه­های سال پوشیده از برف است، قرار گرفته است. باریکه ­ای که قرار گرفتن آن در اختیار افغانستان، خود حکایتی دارد. واقعیت این است که دولت­های افغانستان تا قبل از حکومت امیرعبدالرحمن ­خان که خط مرزی مناقشه ­آمیز «دیوراند» (Durand)  را پذیرفت ، تمایل چندانی به حضور در «واخان» از خود نشان نمی­دادند و اجازه داده بودند که خان­های محلی که به نام «میر» شهرت داشتند، حکومت مستقل خود را داشته باشند.

سرانجام در دوره حکومت امیرعبدالرحمن­ خان، مرزبندی بین افغانستان و متصرفات هندی استعمار بریتانیا ضرورت یافت. انگلیس­ها امیرعبدالرحمن ­خان پادشاه وقت افغانستان را تحت فشار قرار دادند که «واخان» را تصرف کند تا بخشی از قلمرو ملی افغانستان باشد. علت هم در واقعیت مهم­تری نهفته بود. واقعیت این بود که «واخان» در دوران مشهور به «بازی بزرگ» بین دو امپراطوری رقیب هند بریتانیا و امپراطوری تزاری روسیه به عنوان یک باریکه و خط حائل بین دو امپراطوری جایگاه مهمی داشت و از برخورد نظامی آنها می­توانست جلوگیری کند. بر همین مبنا بود که در سال 1880م امیرعبدالرحمن دالان واخان را  تصرف کرد و آن را بخشی از خاک افغانستان اعلام نمود. در واقع الحاق واخان به افغانستان در ادامه توافقی بود که بین بریتانیا و امپراطوری تزاری روس در سال 1873م صورت گرفته بود و باریکه «واخان» متصرفات روسیه در آسیای مرکزی و متصرفات بریتانیا در شبه قاره هند را از هم جدا می­کرد.

دالان واخان به لحاظ موقعیت جغرافیائی، غرب چین را از طریق افغانستان به ایران، جنوب غربی آسیا و دریای مدیترانه وصل می­کرد و مسیر اصلی تاریخی جاده ابریشم قدیم بوده است. نه انگلیس مایل بود حاکمیت واخان در اختیار چین قرار گیرد و نه روسیه مایل به دادن چنین اختیاری برای چین در حوزه نفوذ خودش بود. بنابراین افغانستان تنها گزینه برای مالکیت واخان بود که همین اتفاق هم افتاد. اگر امروز شاهد آن هستیم که خاک افغانستان در عمق کوه­های هیمالیا از طریق کریدور واخان ، به طرف چین و ایالت سین کیانگ به طول 350 کیلومتر و عرض 8 تا 40 کیلومتر کشیده شده است، به دلیل ضرورت­هائی بوده است که در دوران «بازی بزرگ» روس و انگلستان وجود داشته است.

«واخان» هزاران سال به عنوان گذرگاهی استفاده می شد که شرق آسیا و چین را به غرب آسیا و مدیترانه ارتباط می­داد. اما اهمیت تاریخی واخان به عنوان یک گذرگاه تنها به عنوان بخشی از جاده ابریشم قدیم منحصر نبوده است. شاید برجسته ­ترین نقش تاریخی این باریکه همان باشد که در قرن نوزدهم دو قدرت استعماری بریتانیا و روسیه تزاری را از هم جدا کرد تا برخوردی نظامی بین آنها روی ندهد. نیروهای کمونیستی چین تحت رهبری «مائو» رهبر انقلاب چین  در سال ۱۹۴۹ بخش­هائی از واخان را برای مدتی به تصرف درآورده و گذرگاه «واخان» را که به مدت 2000 سال در جاده ابریشم ایفای نقش کرده بود، مسدود کرده بودند. این گذرگاه مهم­ترین گذرگاه ارتباطی شرق آسیا به غرب آسیا بوده است. تحول مهم بعدی مرتبط با واخان در سال 1979 روی داد و آن زمانی بود که اتحاد جماهیر شوروی سابق، افغانستان را تحت اشغال نظامی خود درآورده و منطقه «واخان» را با ایجاد تأسیسات و پایگاه نظامی  مورد توجه قرار داد و در واخان سایت­های نظامی ایجاد کرد.

امروزه «واخان» یکبار دیگر در حال احیای نقش تاریخی خود در قالب جاده ابریشم جدید چین است و اکنون در نقش بخشی از اَبَر پروژه یک کمربند- یک جاده چین و تکمیل­ کننده کریدور اقتصادی پاکستان و چین، ظاهر می­شود. راه­های ارتباطی زمینی و ریلی در آن مد نظر قرار گرفته و قرار است استانهای غربی چین را به آسیای غربی از طریق افغانستان و ایران متصل می سازد. در واقع قرار است واخان همان نقشی را ایفا می کند که در طول تاریخ به عنوان گذرگاه حیاتی جاده ابریشم قدیم بازی کرده است. در نقش جدید «واخان» تنها منطقه ی حائل میان تاجیکستان و پاکستان نیست، بلکه با توجه به برنامه چین برای توسعه جاده ابریشم جدید یا یک کمربند- یک جاده «واخان» در نقطه اصلی تقاطع این پروژه قرار می­گیرد که کریدور اقتصادی چین، پاکستان را می­تواند عملیاتی کند.

باریکه «واخان» را همچنین می­توان بخشی از پروژه یک کمربند- یک جاده چین ارزیابی کرد که با احداث جاده و خط ریلی، استان­های غرب چین، به غرب آسیا، جنوب غرب آسیا، آسیای مرکزی و جنوب آسیا متصل می کند. در حقیقت واخان به لحاظ جغرافیای طبیعی­ اش از این ظرفیت برخوردار است که یک بار دیگر خاطره جاده قدیم ابریشم در شرایط نوین جهانی را البته با امکاناتی که تکنولوژی نوین دراختیار گذاشته است در اذهان زنده کند. باریکه ­ای که زمانی دولت وقت افغانستان مایل به مالکیت آن نبود، اکنون به صورت گذرگاهی حیاتی مد نظر است که می­تواند افغانستان را با موقعیت ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک و ژئواستراتژیک جدیدی روبرو سازد که برای این کشور اعتباری جهانی و منطقه ­ای در پی داشته باشد. این موقعیت را جغرافیای طبیعی واخان در میانه دو سلسله جبال صعب ­العبور قره قروم در جنوب «واخان» و سلسله جبال پامیر در شمال «واخان» برای افغانستان به ارمغان آورده است. قطع نظر از تحولات داخلی افغانستان و جابجائی قدرت سیاسی و رژیم­های حاکم، منطقه واخان حائز اهمیت راهبردی است . در حال حاضر ، این باریکه به عنوان بخشی از بازی بزرگ جدید بین دو قدرت شرقی درحال ظهور حول محور چین و روسیه و قدرت غربی به محوریت آمریکا و اتحادیه اروپا محسوب می شود. 

پروژه یک کمربند- یک جاده چین در مقابل جاده ابریشم آمریکایی که در قسمت قبل در مورد آن بحث کردیم،  اهداف متنوع ­تری دارد. این پروژه  از طریق کریدور اقتصادی پاکستان و چین از یک طرف و موافقتنامه 25 ساله ایران و چین از طرف دیگر و کریدور واخان، کشورهای چین، پاکستان، ایران و افغانستان را در اتحاد راهبردی سیاسی- اقتصادی قرار می­دهد. اهمیت دالان واخان در این پروژه بسیار زیاد است. به باور مریم وریج کاظمی از کارشناسان ایرانی در حوزه ی مطالعات آسیا، کریدور واخان با توسعه زیرساخت­های جاده­ ای و ریلی و پیوند با راه آهن افغانستان و ایران، قابلیت­های اقتصادی و امنیتی لازم را برای احیای قدرت شرق نیز تضمین می­نماید.

تقویت همکاری­های سیاسی بین کشورهای چین و پاکستان در قالب سی پک، ایران و چین در قالب تفاهمنامه نقشه راه، و چین و افغانستان در کریدور واخان، کل حوزه فرهنگی و تمدنی ایرانی را در تعاملی سازنده قرار می­دهد و زمینه توسعه هر کدام از کشورها را مساعد می­سازد. همچنین این همکاریها از این جهت که در مقابل طرح­های آمریکا مبنی بر تحریک حرکت های جدائی­ طلبانه در منطقه، مانع ایجاد می کند، اهمیت دارد.