IRIB World Service

در این بخش، وضعیت اقلیت های مذهبی علوی و شیعیان جعفری در ترکیه بررسی می شود.

اقلیت مذهبی، قدیمی ترین و متداول ترین نوع اقلیت می باشد. در بسیاری از اسناد بین المللی عام و خاص حقوق بشر، اقلیت و گروه مذهبی معادل هم به کار رفته است. دکتر محمدعلی اردبیلی، استاد حقوق در ایران معتقد است: «گروه دینی» به جماعتی اطلاق می شود که از یک آرمان مشترک معنوی تبعیت می کنند. پیروان ادیان معمولاً با گذاردن اعمال و مناسک خاص که نشان دهنده وحدت عقیده در میان آنهاست از پیروان سـایر ادیان به سهولت بازشناخته می شوند.

از تفسیر عام شماره 22 کمیته حقوق بشر سازمان ملل می توان حقوق و مطالباتی را برای اقلیت های مذهبی از جمله آزادی در انجام مناسک دینی ، حفظ و نگهداری مراکز مذهبی و بهره گیری از آموزش مذهبی شناسایی نمود. دکتر ستار عزیزی، استاد حقوق اقلیت ها در ایران، مصونیت در برابر دخالت دولت در سازمان مذهبی و آزادی انتخاب رهبران مذهبی، آزادی تاسیس اماکن مذهبی، حق والدین اطفال متعلق به گروههای اقلیت به تعلیم آموزه های مذهبی خود و تاسیس مدارس مذهبی، برگزاری سمینارها و آزادی چاپ و توزیع متون مذهبی، حق برخورداری از استراحت و مرخصی در ایام تعطیلات مذهبی، حمایت از گروه های اقلیت در برابر احساسات خصمانه پیروان مذهب غالب جامعه و پوشیدن لباس های خاص را از جمله حقوق اقلیت های مذهبی در حقوق بین الملل می داند.

بزرگترین اقلیت مذهبی در ترکیه، علوی ها هستند. علویان پیروان شاخه‌ای از اسلام هستند. بیشتر پیروان آن در ترکیه و کمی در سوریه‌اند. علویان را می‌توان شاخه‌ای از شیعیان دوازده امامی دانست. علویان از این جهت که ستایشگر حاجی بکتاش ولی هستند، دیدگاه تنگاتنگی با بکتاشیه دارند. گروه‌های قومی علویان را بخشی از ترکان آناتولی، آذری ها، تاتارها، کردها، زازاها و ترکمن‌ها تشکیل می‌دهند.

آمار دقیقی از جمعیت علویان در ترکیه در دست نیست. اساسی‌ترین دلیل این موضوع می‌تواند آزارها و تنگ نظری ها تاریخی افراطیون ملی و مذهبی ترکیه علیه علوی ها دانست. طبق برآوردهای محققین جامعه شناس ترکیه و اروپایی، احتمال این که یک پنجم جمعیت ترکیه یعنی بیش از 15 میلیون نفر علوی باشند، صحیح  بنظر می رسد. دکتر دیوید شانکلند (David Shankland)، استاد باستان شناسی دانشگاه بریستول انگلستان، معتقد است: بسیاری از ترکان آناتولی و ترکمن‌ها و کردها و زازاهای ترکیه را علویان تشکیل می‌دهند، بیشتر کردهای ترکیه علوی می‌باشند.

تونجلی  که کردها آن را درسیم  می نامند تنها استان دارای اکثریت علوی در ترکیه است. کردهای این شهر بیشتر از هویت کردی بر هویت مذهبی و علوی خود تاکید دارند . علویان همواره خط قرمز نظام ترکیه محسوب می گردند. لذا افشای برخی آمار و اسناد تاریخی ذی ربط با علویان ممنوع و یا به صورت تابو درآمده است. نظام ترکیه سعی می نماید مسائل و حوادث ذی ربط با علویان ترکیه را، باسانسور به افکار عمومی منعکس نماید. بطور کلی همه دولت های دوره جمهوریت در ترکیه از طرح و ابراز نمایش اعتراضات علویان واهمه داشته و دارند.علویان ترکیه علاوه بر اینکه در انجام مناسک دینی و ثبت مراکز دینی خود با مشکل مواجه هستند بلکه با کشتار ها و حوادث تلخی نظیر کشتار سیواس مواجه شده اند . 

شکل واحدی از علوی گری در ترکیه وجود ندارد. اصول اعتقادی علوی‌ها عبارت است از باور به خدا، پیامبر اسلام (ص) و حضرت علی (ع) و ائمه دوازده گانه است. علوی‌گری همواره با تصوف اسلامی آمیخته بود و هنوز نیز جنبه‌های اخلاقی آن بسیار قوی است. این جنبه در ابواب چهارگانه آن دیده می‌شود که عبارت است​ از شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت.  بعد از روی کار آمدن حزب حاکم عدالت و توسعه، رجب طیب اردوغان با ترفندهای سیاسی سعی به جذب و حمایت از علویان پرداخت تا هم سبب افزایش آرای خود از اقشار مختلف و به خصوص بزرگترین اقلیت مذهبی ترکیه شود و هم با جذب این طیف از مردم از ظرفیت های پنهان و آشکار آن ها استفاده نماید.    این در شرایطی است که سیاست های فرقه ای ترکیه در منطقه از جمله در سوریه و  نامگذاری پل سوم استانبول به نام سلطان یاووز سلیم که به کشتار علویان در تاریخ اشتهار دارد موجب نگرانی اقلیت علوی شده است .

یکی دیگر از اقلیت های مذهبی ترکیه، شیعیان جعفری هستند. تاریخ شیعیان جعفری ترکیه با مهاجرت ترکان از آسیای میانه به سرزمین فعلی ترکیه و گرویدن بخش مهمی از ترکان به تشیع  و گروه های منشعب آن نظیر قزلباش، علی اللهی، بکتاشی و علوی آغاز می‌شود. بخش اعظم گروه های نژادی شیعیان ترکیه را آذری ها تشکیل می‌دهند که از تبار آذری زبان های ایران تاریخی هستند که به آناتولی مهاجرت کردند. محل اصلی اسکان شیعیان دوازده امامی ترکیه، استان‌های قارص و ایغدیر است که در منطقه مرزی با جمهوری اسلامی ایران، جمهوری خودمختار نخجوان و جمهوری ارمنستان  قرار دارند. شیعیان ترکیه  اعم از بومی و مهاجر، پیرو مذهب شیعه جعفری دوازده امامی هستند .

بسیاری از شیعیان جعفری ترکیه به دلیل تهدیدهای متعدد، در کشورهای مختلف اروپایی، به ویژه آلمان، به سر می برند. شیعیان ترکیه از نظر اصول اعتقادی و اجرای احکام و فرهنگ تشیع، به سان شیعیان ایرانی هستند و به دلایل مختلف تاریخی و فرهنگی از مراجع ساکن ایران و عراق تقلید می کنند. تاکنون به دلیل سیاست های خاص نظام لائیک ترکیه و عدم ثبت مذهب افراد در شناسنامه هایشان، در خصوص تعداد شیعیان آمار رسمی و دقیقی ارائه نشده است.  بخش زیادی از آذری‌ها که همگی شیعه هستند، به صورت گسترده رفته رفته به شهرهای بزرگ مهاجرت کردند. می‌توان گفت آذری ها نقش مهمی در گرایش دیگر قومیت‌های ساکن ترکیه به تشیع داشته‌اند.

به دلایل عدیده ازجمله عدم شناسایی اقلیت شیعه در ترکیه سیاستهای رسمی دولت برای فشار به شیعیان ، موقعیت جغرافیایی، عقب ماندگی تاریخی، دورافتادگی ازمراکزآموزشی، فرهنگی، اقتصادی، فقدان رهبری دینی وسیاسی، کمبود علماء آگاه و روحانیون مسئول، شیعیان جعفری ترکیه درحاشیه قرارگرفته اند. علی رغم ارتقاء کمی و کیفی سطح زندگی شیعیان طی دهه اخیر در شهرهای بزرگ، هنوز هم به طور کلی از سطح  مطلوبی برخوردار نیستند. شیعیان جعفری ترکیه نیز همانند علویان از مزایای حقوقی و اقتصادی مانند بودجه های ذیربط تخصیصی دولت به امور اقلیت ها و نیز امتیاز های سازمان اموردیانت جمهوری ترکیه محروم هستند.

در ترکیه دو جماعت مهم و یا گروه عمده شیعی جعفری وجود دارند که مرکزیت هر دو در استانبول می باشد. گروه زینبیه و گروه کوثر. شیعیان ترکیه دارای حزب سیاسی مشخصی نبوده و در انتخابات معمولا از احزاب راست گرای ملی و اسلامی – ملی  حمایت می‌کنند.  به اذعان مقامات ترکیه، هیچ تهدیدی از ناحیه شیعیان جعفری این کشور متوجه حکومت نیست، این درشرایطی است که بسیاری از حقوق مذهبی مصرح در اسناد بین المللی ،برای شیعیان ترکیه اجرا نمی شود. بطوریکه بسیاری از مساجد شیعیان ترکیه ثبت رسمی نمی شوند. احمد مرجانی نژاد، پژوهشگر توسعه روابط فرهنگی بین المللی در مرکز بین المللی مطالعات صلح در ایران می گوید: در طول حدود شش قرن حکمرانی و استیلای عثمانی ها، شیعیان جعفری و شاخه های انشعابی از آن نظیر علویان، مورد استضعاف قرار گرفته اند. 

ترکیه از جمله کشورهایی است که به عنوان میراث دار امپراتوری عثمانی، وارث طیف گسترده ای از اقلیت های مذهبی می باشد. علوی ها بزرگترین اقلیت مذهبی در ترکیه هستند و پس از آنها مسیحیان، شیعیان جعفری، یهودیان، دونم ها و ایزدیها قرار دارند. بنا به دلایل تاریخی، از جمله ظلم سلاطین عثمانی علیه شیعیان، پس از شکل گیری جمهوری ترکیه و آزادی بسیار اندکی که به وجود آمد، شیعیان و علویان با اتخاذ روشی مسالمت آمیز با رژیم لائیک ترکیه کنار آمدند و از هرگونه درگیرشدن با  حکومت ها  اجتناب نمودند. به همین دلیل هیچ گروه عمده فعال سیاسی و یا مخالف رژیم در میان شیعیان جعفری مطرح نگردید. اما این دو اقلیت مذهبی، همواره محدودیت هایی در زمینه فعالیت های فرهنگی، سیاسی و اقتصادی از سوی دول مختلف ترکیه داشته اند و دارند که ناشی نگاه انحصار طلبانه ترکیه است.