خطوط انتقال انرژی، آمیزه اقتصاد و سیاست (20)
در قسمت آخر این مجموعه از مقالات به "تشدید رقابت های ژئواکونومیکی و ژئوپلیتیکی" می پردازیم.
هرچند توسعه میدان گازی شاه دنیز جمهوری آذربایجان از سوی شرکت بریتیش پترولیوم موسوم به بی. پی در دست انجام است، اما تردیدهای جدی در مورد ظرفیت این میدان گازی برای تامین حجم عظیم گاز صادراتی به اروپا از طریق خطوط لوله تاپ و تاناپ وجود دارد. یکی از دلایل توجه به کشورهایی چون ایران و ترکمنستان در تاپ و تاناپ مربوط به همین تردیدها و نگرانیها درباره کمبود منابع گازی جمهوری آذربایجان است. این کمبود در مرحله عملیاتی، خود را به شکل قطع و توقف یا افت فشار در خطوط تاپ و تاناپ نشان خواهد داد. چالش های دیگر، گاه ماهیتی سیاسی می یابد. دولت ترکیه در ظاهر کوشش میکند از تقابل میان کریدور جنوبی که مورد نظر جمهوری آذربایجان است و تاپ و تاناپ با خط لوله ترکیش استریم که مورد توجه روسیه است، جلوگیری کند. این در شرایطی است که آنکارا در عمل تلاش می کند هم از جمهوری آذربایجان و هم روسیه امتیاز بگیرد. چالش سیاسی دیگر خطوط لوله تاپ و تاناپ ، اختلافات سیاسی میان روسیه و اتحادیه اروپا بر سر اوکراین است که میتواند بر روند عملیاتی شدن این خطوط انتقال انرژی تاثیر منفی برجای بگذارد.
ابراهیم طاهری، پژوهشگر و عضو شورای نویسندگان ایراس در خصوص اجرایی شدن خطوط انتقال نفت و گاز معتقد است:
در اجرایی شدن خطوط لوله انتقال نفت و گاز صرفاً ملاحظات اقتصادی تعیین کننده نیست و عوامل سیاسی نیز دخیل هستند؛ بازی های ژئوپلیتیکی در این میان مهم ترین نقش را ایفا می کنند. بنابراین در اینجا وزن ژئوپلیتیک بر وزن ژئواکونومیک چربیده است. علاوه بر این، در پروژه تاپی ، تاپ و تاناپ نیز مخالفت هایی همچون مخالفت روسیه وجود دارد.
تهدید امنیتی از چالش های پیش روی تاپ و تاناپ است. خطوط لوله تاپ و تاناپ از ٢١ استان ترکیه که بسیاری از آنها در معرض تهدیدات امنیتی ناشی از اقدامات تروریستی و خرابکارانه پ. ک. ک و داعش قرار دادند، عبور می کنند. این تهدیدات در صورت الحاق رژیم صهیونیستی و اقلیم کردستان عراق به این پروژه ها، میتواند به صورت شایان توجهی افزایش یابد. از سایر چالش های تاپ و تاناپ، نپیوستن ایران به جمع کشورهای شریک در این خطوط لوله است. نپیوستن ایران به تاپ و تاناپ، ظرفیت تولید و صادرات گاز طبیعی در این پروژه را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد که به نوبه خود میتواند در روند صادرات گاز از این خطوط به اروپا مشکل ایجاد کند. در واقع بدون گاز ایران، چشم اندازی برای تامین همه گاز مورد نیاز این خطوط و اقتصادی شدن آنها وجود ندارد .
موضوع مشارکت ترکمنستان و نحوه اتصال شبکه خطوط لوله گاز این کشور به تاناپ نیز از جمله چالشهای جدی این طرح به شمار میرود. همانطور که در برنامه گذشته اشاره کردیم، ترکمنستان، ترکیه و اتحادیه اروپا اصرار دارند که از مسیر دریای خزر استفاده کنند و طرح شکست خورده خط لوله ترانس خزر را احیا نمایند. این امر میتواند به دلیل آسیبهای جدی زیست محیطی و نقض قواعد آمره حقوق بین الملل محیط زیست و نقض کنوانسیون رژیم حقوقی خزر ، مورد اعتراض شدید ایران و روسیه قرار گیرد و فضای پرتنش و منفی را بر روند همکاریهای موجود در زمینه اقتصاد انرژی حاکم سازد. طرح های اولیه مطالعاتی خط لوله تاناپ و تاپ زمانی انجام شد که قیمت هر بشکه نفت به بیش از صد دلار رسیده بود و جمهوری آذربایجان روی افزایش درآمدهای نفتی خود حساب باز کرده بود. حال آنکه با سقوط قیمت نفت، تامین منابع مالی این طرح ها با مشکلات متعددی مواجه است .
مصرف گاز طبیعی به دلایل فراوانی از جمله پراکندگی توزیع آن در جهان، پایین بودن هزینه های استخراج و قابل رقابت بودن قیمت آن با سایر انواع انرژی، به طور قابل ملاحظه ای در حال افزایش است. به عقیده کارشناسان مسائل انرژی، گاز طبیعی، انرژی برتر در قرن ٢١ خواهد بود. با توجه به این موارد، مناطق آسیای مرکزی، خزر و قفقاز به دلیل برخورداری از منابع گاز طبیعی، در دو دهه گذشته، مورد توجه اروپا و شرکتهای چند ملیتی فعال در حوزه اکتشاف، بهره برداری و احداث خطوط لوله قرار گرفته است.
سیاست «تنوع بخشی» به منابع وارداتی و مقاصد صادراتی از سوی کشورهای وارد کننده و صادر کننده گاز طبیعی به دلایل متعدد موجب افزایش توجه به منابع گازی موجود در مناطق آسیای مرکزی، خزر و قفقاز شده است. از جمله این دلایل افزایش ناامنی و بحران در منطقه غرب و آسیا و تشدید اختلافات روسیه و اروپا به ویژه درباره بحران اوکراین و شبه جزیره کریمه است. طراحی و احداث سه خط لوله تاپی متشکل از ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند و تاپ و تاناپ متشکل از کشورهای جمهوری آذربایجان، ترکیه و جنوب اروپا از جمله مهمترین خطوط انتقال گاز طبیعی مناطق آسیای مرکزی، خزر و قفقاز به بازارهای جهانی مصرف است.
ما در این بررسی ها میخواستیم به این پرسش پاسخ دهیم که پیامد و تأثیر عملیاتی شدن پروژههای تاپ، تاپی و تاناپ بر معادلات انرژی منطقه چیست؟ پاسخی که یافتیم این است که عملیاتی شدن پروژههای تاپی، تاپ و تاناپ موجب تشدید رقابتهای ژئواکونومومی و ژئوپلیتیکی در منطقه میشود. در واقع، پروژه تاپی با تحت الشعاع قراردادن خط لوله صلح، زمینه رقابت جدیدی را در حوزه صادرات گاز طبیعی ایجاد نمود. تاپی به دلیل تنوع بخشی به منابع صادراتی ترکمنستان، بر وضعیت صادرات سنتی این کشور به روسیه تاثیرگذار خواهد بود.
طراحی پروژه های تاپ و تاناپ در سمت غرب خزر نیز بر بستر رقابت جمهوری آذربایجان با روسیه شکل گرفته است. آن ها بر سر سهیم شدن در کریدور جنوبی انتقال انرژی به اروپا با یکدیگر رقابت می کنند. تشدید اختلافات اروپا با روسیه در قبال موضوع اوکراین این رقابت ها را تقویت کرده است که در نهایت به معنای تشدید رقابتهای ژئواکونومومی و ژئوپولیتیکی در منطقه است.
